یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٣٠ - مبنا و منشأ حس دینی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ٢٣٠

مادی نیست. در او مبدئی هست که او را به سوی مقصدی و معشوق و محبوبی غیر مادی تحریک میکند. نام این طرز حرکت، عبودیت و پرستش و تسبیح و تحمید و رکوع و سجود است.

٢٨. مجموعاً علایم و آثاری که به وسیله آنها میتوان فطری و طبیعی بودن میل دینی را شناخت عبارت است از:

عمومیت و اکثریت:

الف. عمومیت. منظور از عمومیت اولًا این نیست که افراد استثنایی و انحرافی پیدا نشوند. و همچنین عمومیت در غرایز روحی مثل حب جاه و علم و جمال و اخلاق ایجاب نمیکند که مانند امور مادی خود به خود در مقابل آنها احساس بیچارگی کند، بلکه لازمه عمومیت این است که وقتی که به بشر عرضه شود آن را از همان ابتدا موافق میل خود بیابد، بلکه عمومیت اعضای مادی نظیر چشم و گوش و پنج انگشت هم این طور است. تاریخ نشان داده که علاقه به پرستش همیشه در بشر بوده و امروز هم مهمترین موضوعی که فکر بشر را به خود جلب میکند همین جهت است. مردمی که با دین مبارزه کرده و میکنند در حقیقت با طبیعت اصلی دین مبارزه نمیکنند، با یک دین انحرافی مبارزه کردهاند. [مسلک] کمونیستی که یگانه مسلک صد درصد ضد دینی است، در اثر اینکه دین را در زمان خود عامل سرمایهداری و بدبختی یافته است به مبارزه و جنگ او رفته است.

تشخیص از راه مشتریها:

ب. این مطالعه جالب است که ببینیم مشتریهای دین چه طبقاتی هستند. آیا واقعاً آنها که به سراغ امور دینی میروند به دلیل پَپه بودن و یا به دلیل مطامع و تسخیر کردن سایر طبقات میروند، یا به دلیل شرافت ذاتی؟ و آنها که سر میپیچند آیا به دلیل این است که علمشان و فهمشان و شرافتشان زیادتر است یا به دلیل این است که شرارت و خودخواهیشان زیادتر است؟ در عمل میبینیم که دین کالای متقین و پاکان و نیکان است، سرشتهای پاکتر و نیکتر سراغ دین میروند.

تشخیص از راه ساخته شدهها:

ج. گذشته از مشتریها و نوع طالبی که «ذره ذره کاندر این ارض و سماست- جنس خود را همچو کاه و کهرباست».

آیا اثر دین تخدیر و تضعیف است یا نشاط و نیرو و حرکت و آزادی؟:

باید دید اثر و