مصنوع دین چیست؟ آیا اثر دین این است که مثل تریاک مردم را بیحال و ضعیف و بیاراده کند یا آنکه نیرو و نشاط و گذشت و فداکاری میدهد، گرمی و روشنی میدهد؟ عادت مطلقاً ضعیفکننده است، پابند است اما دین آزاد کننده است.

صدر اسلام:

ببینید صدر اسلام را که چگونه مردانی را به وجود آورد، مردانی قوی و نیرومند که خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای.

قابلیت و عدم قابلیت ریشهکن شدن:

د. امر عادی زود منسوخ و ریشهکن میشود، اما امر فطری قابل ریشهکن کردن نیست. واقعاً باید حساب کرد و دید با اینکه در این عصر نه پیغمبری است و نه مردم دنبال معجزهاند و معذلک دین تجلی دارد، چرا؟ آیا طبقهای واقعاً روی مطامع هوادار دیناند، یا هرکه هوادار است روی وجدان هوادار است؟ آیا واقعاً بقای دین تناسبی دارد با فعالیت روحانیین جهان؟ از قضا تأثیر روحانیین، قسمتهای زیادی از آن در جهت مخالف است و تنفرآور است. مردم میان کشیش و آخوند و میان دین تفکیک میکنند. پس چیزی جز یریدون ان یطفؤوا نوراللَّه بافواههم و یأبی اللَّه الّا ان یتم نوره نیست.

ه. امر طبیعی، بودنش تعادل ایجاد میکند [١] و نبودنش خلأ و

[١]. الکسیس کارل در کتاب نیایش، صفحه ١٧ میگوید:

اجتماعاتی که نیایش را در خود کشتهاند معمولًا از فساد و زوال مصون نخواهند بود. این از آن جهت است که متمدنین بیایمان نیز همچون مردم دیندار وظیفه دارند که به مسأله رشد همه فعالیتهای باطنی و درونی خود که لازمه یک موجود انسانی است دلبستگی پیدا کنند.

در صفحه ٢٠ میگوید:

نیایش را نباید با مرفین همراه دانست، زیرا نیایش در عین حال که آرامش را پدید آورده است به طور کلی و صحیح در فعالیتهای مغزی انسان نوعی شکفتگی و انبساط باطنی و گاهی قهرمانی و دلاوری تحریک میکند.

در صفحه ٢٤ میگوید:

احساس عرفانی در ردیف قدرت مکاشفه، احساس اخلاقی، احساس جمال و نور عقل به شخصیت بشری شکفتگی و انبساط پرمعنی میدهد. شک نیست که توفیق در زندگی به رشد کامل هریک از فعالیتهای فیزیولوژیکی، عقلی، روانی و معنوی ما بستگی دارد. روح نیمش ازعقل است و نیم دیگرش از احساس.

اینها مؤید خوبی است برای نظریه ما. ضمناً باید توجه داشت که روح دین نماز و مناجات و دعا به معنی واقعی است. حالت مذهبی چنین حالتی است. بنابراین آنچه درباره آثار دین و ایمان گفته میشود همه آثاری است که بر نماز و مناجات و دعا مترتب میشود، نه صرف یک انتساب و حتی یک اعتقاد. پس دین به معنی احساس و دین به معنی اعتقاد و دین به معنی یک حالت عملی احساسی سه چیزند و نباید مورد غفلت واقع شود.