لازم میآید که مقترض هیچ وقت مالک محصول ید خود نباشد ولی این به تنهایی مثبِت ظالمانه بودن جریان نیست زیرا فرض این است که پول مقرض در ذمه مقترض منافعی برای مقرض تولید میکند.

دلیل دیگری بر اینکه پول در ذمه مولّد نیست:

مگر اینکه خود این مطلب را دلیل بگیریم که «پول در ذمه» مولّد نیست و پول در ذمه اگر ربوی باشد با اجارهبها نیز فرق میکند، زیرا اگر مقترض فرضاً درآمدش به سطح مخارجش رسید، مثلًا ماهی صد تومان خرج و صد تومان درآمد داشت، اگر قبلًا ربا میپرداخته است برای همیشه باز باید ربا بپردازد، زیرا قرض در ذمه او و در ضمان اوست و باید منافع آن را بپردازد اگرچه از حالا احتیاج به قرض جدید ندارد، احتیاج به منافع جدید پول جدید و در حقیقت اجاره پول جدید ندارد ولی قرض سابق و منافعش پابرجاست ولی اگر قبلًا اجاره میپرداخته و از امروز نیازش به اجاره رفع شد به اینکه در خانهای مجانی نشست و یا درآمدش وافی به اجارهبها هم هست دیگر برای گذشته نباید اجاره بدهد، حداکثر دینی بر ذمه او باقی میماند که البته این دین محدود خواهد بود.

تفاوت ربا و اجاره عین:

پس چون اجاره متعلق به عین است و تدریجاً از آن استفاده میشود و در ازاء استفاده پول داده میشود، از هر زمانی که بینیازی از عین پیدا شد منافع هم قطع و بریده میشود، ولی ربا تعلق میگیرد به مافیالذمه و آن زمانی هم که درآمد و خرج مساوی است و انسان در استفاده عملی روزمره احتیاج به مال مردم ندارد، در عین حال باید منافع پولهای گذشته را بدهد.

آیا اینها خود دلیل بر این نیست که ثروت در ذمه غیر، مولّد نیست؟ حقیقت این است که نه. اینها فقط دلیل بر این است که ربا با اجاره متفاوت است و به غلط ربا را اجاره پول دانستهاند، زیرا در اجاره منافع عین بستگی دارد به مدت احتیاج و استیفاء و استفاده از عین، و از ساعتی که از عین بینیازی حاصل میشود منافع نیز قطع میشود، عدم استفاده از عین مساوی است با تحویل و تسلیم به مالک، ولی در ربا چون عین به ذمه منتقل شده، بینیازی حال کافی