یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٠ - آینده دین (١) و (٢)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ٢٤٠

اما پیشبینی علمی مربوط است به چگونگی دخالت دین در جریانهای زندگی دینی که عملًا چه نقشی داشته است و ایفا کرده است [١] (به هر علت پیدا شده باشد)، در گذشته عملًا چه نقشی داشته است، یعنی آنجا که بوده و به صورت عاملی مؤثر وجود داشته است چه نقش تاریخی داشته است [٢]؟ آیا عملًا مفید بوده یا مضر؟ و بنا بر اصلی که قرآن آن را تأیید کرده است و فقط آنچه مفید است و حق است قابل بقاست و پوچها و بیفایده و اثرها و بیخاصیتها و بالاخره باطلها و ناموافقها با نظام خلقت، رفتنی هستند [آیا قابل بقاست یا رفتنی، و] خلاصه در گذشته چه نقشی در حل مشکلات بشر ایفا کرده است؟ بحثی که در این دو جلسه میکنیم از این جهت و از این دید است. بدیهی است که از این وجهه اگر بخواهیم بحث کنیم، گذشته و حاضر زمینهای است برای پیشگویی نسبت به آینده، اما گذشته به نحوی و زمان حاضر به نحوی دیگر؛ یعنی هم گذشته زمینه تجربه و آزمایش و لابراتوار مذهب است و هم زمان حاضر، اما گذشته به منزله آزمایشی است از مذهب به صورت یک عامل مؤثر و موجود، و زمان حاضر زمینهای است برای یک آزمایش درباره مذهب از راه غیاب و عدم حضور مذهب. اگرچه در گذشته نیز مذهب گاهی حاضر بوده و گاهی غایب، همیشه و همه جا حاضر نبوده، در زمان حاضر نیز همه جا غایب نیست، ولی به طور نسبی میتوان جامعههای قدیم را بیشتر جامعه مذهبی و جامعههای جدید را جامعههای غیر مذهبی خواند، خصوصاً پس از رنسانس و بالاخص در قرن ١٨ و ١٩ و ٢٠. و از طرفی میدانیم در تحقیقات تجربی برای