اعمّ از اینکه آن را از روش ائمه استفاده کرده باشند یا از جای دیگر). ببینیم اینکه در مواردی جهاد را مشروع میدانند، آیا جای ایراد هست که چرا در این موارد جهاد مشروع است یا نه، و نیز اینکه در مواردی صلح را مشروع میدانند آیا این منطقی است یا منطقی نیست. ما خواستیم اینطور بفهمیم که هم مواردی که جهاد را مشروع دانستهاند منطقی است و هم مواردی که صلح را مشروع دانستهاند. بعد که این را از نظر منطق قبول کردیم، آن وقت برویم دنبال اینکه ببینیم آیا کار امام حسن جایی بوده که باید جهاد کند و صلح کرده، یا کار امام حسین جایی بوده که میبایست صلح کند و جهاد کرده (چون هر دو ستون در اسلام هست: ستون جهاد و ستون صلح) یا اینکه نه، امام حسن در جایی صلح کرده که جای صلح کردن بوده و امام حسین در جایی جهاد کرده که جای جهاد کردن بوده است. همینطور امیرالمؤمنین و پیغمبر. در مورد آنها که دیگر قطعی است. راجع به پیغمبر بالخصوص که دیگر جای بحث نیست، زیرا پیغمبر در یک جا صلح کرده و در یک جا جنگ کرده است.

- آیا در فقه برادران اهل تسنن ما در مورد جهاد اختلافی با فقه شیعه هست یا نه، و اگر هست موارد اختلاف چیست؟ سؤال دیگر اینکه در آنجایی که شرایط جهاد را فرمودید تسلط به مال و انفس بود بهطور کلی، آیا تسلط فکری در اینجا مطرح میشود یا نه؟ و در این صورت نوع جهاد چه خواهد بود؟.

استاد: مسأله فقه اهل تسنن را باید مطالعه کنم. نگاه میکنم و برایتان عرض میکنم. البته این قدر میدانم که اجمالًا شرایط آنها با شرایط ما زیاد فرق ندارد و اگر فرقی هست در ناحیه ما محدودیتهایی است که آنها آن محدودیتها را ندارند؛ از نظر اینکه ما در یک مواردی شرط میکنیم وجود امام معصوم یا نایب خاص امام معصوم را که آنها این شرایط را ندارند. مسأله دومی که سؤال کردید مسألهای نیست که در قدیم در فقه مطرح شده باشد، چون اصلًا پدیدهاش پدیده جدیدی است. این را باید تأمل کرد که روی اصول کلی حکم این پدیده چیست، و خلاصه باید رویش اجتهاد کرد از نظر قواعد، و الّا چنین مسألهای در قدیم مطرح نبوده است.