را ریخته است، چنین کرده، چنان کرده، حالا هم بزرگترین گناه را مرتکب شده است و آن اینکه بعد از خودش پسر شرابخوار قمار باز سگباز خودش را [به عنوان ولایتعهد] تعیین کرده و به زور سرجای خودش نشانده است. بر ما لازم است که به اینها اعتراض کنیم، چون پیغمبر فرمود:

«مَنْ رَأی سُلْطاناً جائِراً مُسْتَحِلّاً لِحَرامِ اللَّهِ، ناکثاً عَهْدَهُ، مُخالِفاً لِسُنَّةِ رَسولِ اللَّهِ، یعْمَلُ فی عِبادِ اللَّهِ بِالْاثْمِ وَ الْعُدْوانِ، فَلَمْ یغَیرْ عَلَیهِ بِفِعْلٍ وَ لا قَوْلٍ، کانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ انْ یدْخِلَهُ مُدْخَلَهُ. الا وَ انَّ هؤُلاءِ قَدْ لَزِموا طاعَةَ الشَّیطانِ ...» [١].

اگر کسی حاکم ستمگری را به این وضع و آن وضع و با این نشانیها ببیند و اعتراض نکند به عملش یا گفتهاش، آنچنان مرتکب گناه شده است که سزاوار است خدا او را به همان عذابی معذّب کند که آن حکمران جائر را معذّب میکند. اما در زمان معاویه در اینکه مطلب بالقوّه همینطور بود بحثی نیست. برای خود امام حسن که مسأله محل تردید نبود که معاویه چه ماهیتی دارد. ولی معاویه در زمان علی علیه السلام معترض بوده است که من فقط میخواهم خونخواهی عثمان را بکنم، و حال میگوید من حاضرم به کتاب خدا و به سنت پیغمبر و به سیره خلفای راشدین صددرصد عمل کنم، برای خودم جانشین معین نمیکنم، بعد از من خلافت مال حسن بن علی است و حتی بعد از او مال حسین بن علی است (یعنی به حق آنها اعتراف میکند)، فقط آنها تسلیم امر کنند (کلمهای هم که در ماده قرارداد بوده کلمه «تسلیم امر» است) یعنی کار را به من واگذار کنند، همین مقدار، امام حسن عجالتاً کنار برود، کار را به من واگذار کند و من با این شرایط عمل میکنم. ورقه سفید امضا فرستاد؛ یعنی زیر کاغذی را امضا کرد، گفت هر شرطی که حسن بن علی خودش مایل است در اینجا بنویسد من قبول میکنم، من بیش از این نمیخواهم که من زمامدار باشم و الّا من به تمام مقررات اسلامی صددرصد عمل میکنم. تا آن وقت هم که هنوز صابون اینها به جامه مردم نخورده بود.

حال فرض کنیم الآن ما در مقابل تاریخ اینجور قرار گرفته بودیم که معاویه

[١] تاریخ طبری، ج ٧/ ص ٣٠٠.