امام حسن و امام حسین در سایر شرایط نیز خیلی با یکدیگر فرق داشتند. سه عامل اساسی در قیام امام حسین دخالت داشته است. هر کدام از این سه عامل را که ما در نظر بگیریم میبینیم در زمان امام حسن به شکل دیگر است. عامل اول که سبب قیام امام حسین شد این بود که حکومت ستمکار وقت از امام حسین بیعت میخواست: «خُذِ الْحُسَینَ بِالْبَیعَةِ اخْذاً شَدیداً لَیسَ فیهِ رُخْصَةٌ» حسین را بگیر برای بیعت، محکم بگیر، هیچ گذشت هم نباید داشته باشی، حتماً باید بیعت کند. از امام حسین تقاضای بیعت میکردند. از نظر این عامل، امام حسین جوابش فقط این بود:

نه، بیعت نمیکنم، و نکرد. جوابش منفی بود. امام حسن چطور؟ آیا وقتی که قرار شد با معاویه صلح کند، معاویه از امام حسن تقاضای بیعت کرد که تو بیا با من بیعت کن (بیعت یعنی قبول خلافت)؟ نه، بلکه جزء مواد صلح بود که تقاضای بیعت نباشد و ظاهراً احدی از مورخین هم ادعا نکرده است که امام حسن یا کسی از کسان امام حسن یعنی امام حسین، برادرها و اصحاب و شیعیان امام حسن آمده باشد با معاویه بیعت کرده باشد. ابداً صحبت بیعت در میان نیست. بنابراین مسأله بیعت- که یکی از عواملی بود که امام حسین را وادار کرد مقاومت شدید بکند- در جریان کار امام حسن نیست.

عامل دوم قیام امام حسین دعوت کوفه بود به عنوان یک شهر آماده. مردم کوفه بعد از اینکه بیست سال حکومت معاویه را چشیدند و زجرهای زمان معاویه را دیدند و مظالم معاویه را تحمل کردند واقعاً بیتاب شده بودند، که حتی میبینید بعضی معتقدند که واقعاً در کوفه یک زمینه صددرصد آمادهای بود و یک جریان غیر مترقَّب اوضاع را دگرگون کرد. مردم کوفه هجده هزار نامه مینویسند برای امام حسین و اعلام آمادگی کامل میکنند. حال که امام حسین آمد و مردم کوفه یاری نکردند، البته همه میگویند پس زمینه کاملًا آماده نبوده، ولی از نظر تاریخی اگر امام حسین به آن نامهها ترتیب اثر نمیداد، مسلّم در مقابل تاریخ محکوم بود؛ میگفتند یک زمینه بسیار مساعدی را از دست داد. و حال آنکه در کوفه امام حسن اوضاع درست بر عکس بود؛ یک کوفه خسته و ناراحتی بود، یک کوفه متفرّق و متشتّتی بود، یک کوفهای بود که در آن هزار جور اختلاف عقیده پیدا شده بود، کوفهای بود