به اصطلاح امروز- همزیستی مسالمت آمیز با یکدیگر. اینجا هم من عبارت محقّق در شرایع را میخوانم: «الْمُهادَنَةُ وَ هِی الْمُعاقَدَةُ عَلی تَرْک الْحَرْبِ مُدَّةً مُعَینَةً».

میگوید: مهادنه یا صلح عبارت است از پیمان بر نجنگیدن و با سلم با یکدیگر زیستن اما به این شرط که مدتش معین باشد. در فقه این مسأله مطرح است که اگر طرف فی حد ذاته قابل جنگیدن است [یعنی] مشرک است، میتوان با او پیمان صلح بست ولی نمیتوان پیمان صلح را برای یک مدت مجهول بست و گفت «عجالتاً». نه، «عجالتاً» درست نیست؛ مدتش باید معین و مشخص باشد، مثلًا برای شش ماه، یک سال، ده سال یا بیشتر، چنانکه پیغمبر اکرم در حدیبیه برای مدت ده سال پیمان صلح بست. «وَ هِی جَایزَةٌ اذا تَضَمَّنَتْ مَصْلَحَةً لِلْمُسلِمینَ». میگوید:

صلح جایز است اگر متضمن مصلحت مسلمین باشد [١]. اگر مسلمین مصلحت ببینند فعلًا صلح بکنند جایز است و حرام نیست. ولی عرض کردیم که اگر در موردی است که باید جنگید (مثلًا گفتیم یکی از موارد، آن است که سرزمین مسلمین مورد حمله دشمن قرار بگیرد) این، یک واجبی است که به هر حال باید این سرزمین را آزاد کرد و باید جنگید و آزاد کرد. حال اگر مصلحت ایجاب کند که با همان دشمن اشغالگر یک صلحی را امضا کنند، امضا بکنند یا نکنند؟ میگوید اگر مصلحت ایجاب میکند، بکنند اما نه برای مدت نامحدود بلکه برای یک مدت معین، چون نمیتواند برای مدت نامحدود اشغال سرزمین مسلمین از طرف دشمن مصلحت باشد. اگر مصلحت باشد، معنایش ترک مخاصمه است برای مدت معین.

حال چطور میشود که مصلحت مسلمین ایجاب کند صلح را؟ میگویند: «امّا لِقِلَّتِهمْ عَنِ المُقاوَمَةِ» [یا به خاطر اینکه] اینها کمترند، یعنی قدرتشان کمتر است [٢]؛ وقتی قدرت ندارند و جنگشان هم برای یک هدف معینی است، پس باید فعلًا صبر کنند تا مدتی که کسب قدرت کنند. «اوْ لِما یحْصُلُ بِهِ الْاسْتِظْهارُ» یا ترک مخاصمه میکنند برای اینکه در مدت ترک مخاصمه کسب نیرو کنند؛ یعنی نقشهای است برای

[١] اینطور نیست که جنگ واجب است و صلح همیشه حرام. نه، صلح جایز است و بلکه شهید میگوید این «جایز» که اینجا میگویند نه معنایش این است که اگر هم نکردید نکردید؛ جایز است یعنی حرام نیست، که در بعضی موارد واجب میشود.[٢] در قدیم قدرت بر اساس کمّیت محاسبه میشد، ولی امروز قدرت بر اساس عدد محاسبه نمیشود، بر اساسهای دیگر است.