از همه اینها گذشته، در دستگاه عثمان فساد زیادتری راه یافته بود و علی علیه السلام بر حسب وظیفه نمیتوانست در زمان عثمان و یا در دوره بعد از عثمان در باره آنها بحث نکند و به سکوت برگزار نماید. اینها مجموعاً سبب شده که ذکر عثمان بیش از دیگران در کلمات علی علیه السلام بیاید.

در نهج البلاغه مجموعاً ١٦ نوبت در باره عثمان بحث شده که بیشتر آنها در باره حادثه قتل عثمان است. در پنج مورد علی خود را از شرکت در قتل جداً تبرئه میکند و در یک مورد طلحه را- که مسأله قتل عثمان را بهانهای برای تحریک علیه علی علیه السلام قرار داده بود- شریک در توطئه علیه عثمان معرفی مینماید. در دو مورد معاویه را- که قتل عثمان را دستاویز برای توطئه و اخلال در حکومت انسانی و آسمانی علی قرار داده و اشک تمساح میریخت و مردم بیچاره را تحت عنوان قصاص از کشندگان خلیفه مظلوم، به نفع آرمانهای دیرینه خود تهییج میکرد- سخت مقصر میشمارد.

نقش ماهرانه معاویه در قتل عثمان

علی در نامههای خود به معاویه میگوید: تو دیگر چه میگویی؟! دست نامرئی تو تا مرفق در خون عثمان آلوده است، باز دم از خون عثمان میزنی؟!.

این قسمت فوق العاده جالب است. علی پرده از رازی برمیدارد که چشم تیزبین تاریخ کمتر توانسته است آن را کشف کند. تنها در عصر جدید است که محققان به دستیاری و رهنمایی اصول روانشناسی و جامعه شناسی، از زوایای تاریخ این نکته را بیرون آوردهاند، اگرنه اکثر مردم دورههای پیشین باور نمیکردند که معاویه در قتل عثمان دست داشته باشد و یا حداقل در دفاع از او کوتاهی کرده باشد.

معاویه و عثمان هر دو اموی بودند و پیوند قبیلهای داشتند. امویان بالخصوص چنان پیوند محکم بر اساس هدفهای حساب شده و روشهای مشخص شده داشتند که مورخین امروز پیوند آنها را از نوع پیوندهای حزبی در دنیای امروز میدانند.

یعنی تنها احساسات نژادی و قبیلهای، آنها را به یکدیگر نمیپیوست؛ پیوند قبیلهای زمینهای بود که آنها را گرد هم جمع کند و در راه هدفهای مادی متشکل و هماهنگ نماید. معاویه شخصاً نیز از عثمان محبتها و حمایتها دیده بود و متظاهر به