مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤١٦ - عبادت آزادگان

و پسر را یکی میدانستند و یا رسماً اهورامزدا را مجسم میدانستند و مجسمهاش را همه جا نصب میکردند، مردمی ساخت که مجردترین معانی و رقیقترین اندیشهها و لطیفترین افکار و عالیترین تصورات را در مغز خود جای دادند.

چطور شد که یکمرتبه اندیشهها عوض شد، منطقها تغییر کرد، افکار اوج گرفت، احساسات رقت یافت و متعالی شد و ارزشها دگرگون گشت؟.

سبعه معلّقه و نهج البلاغه دو نسل متوالی هستند. هر دو نسل، نمونه فصاحت و بلاغتاند اما از نظر محتوا تفاوت از زمین تا آسمان است. در آن یکی هرچه هست وصف اسب است و نیزه و شتر و شبیخون و چشم و ابرو و معاشقه و مدح و هجو افراد، و در این یکی عالیترین مفاهیم انسانی.

اکنون برای اینکه نوع تلقی نهج البلاغه از عبادت روشن شود، به ذکر نمونههایی از کلمات علی میپردازیم و سخن خود را با جملهای آغاز میکنیم که درباره تفاوت تلقیهای مردم از عبادت گفته شده است.

عبادت آزادگان

انَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَةً فَتِلْک عِبادَةُ التُّجّارِ، وَ انَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَهْبَةً فَتِلْک عِبادَةُ الْعَبیدِ، وَ انَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ شُکراً فَتِلْک عِبادَةُ الاْحْرارِ [١].

همانا گروهی خدای را به انگیزه پاداش میپرستند، این عبادت تجارت پیشگان است؛ و گروهی او را از ترس میپرستند، این عبادت عبادت برده صفتان است؛ و گروهی او را برای آنکه او را سپاسگزاری کرده باشند میپرستند، این عبادت آزادگان است.

لَوْلَمْ یتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلی مَعْصِیتِهِ لَکانَ یجِبُ انْ لایعْصی شُکراً لِنِعَمِهِ [٢].

فرضاً خداوند کیفری برای نافرمانی معین نکرده بود، سپاسگزاری ایجاب میکرد که فرمانش تمرد نشود.