نکته دیگر در تبلیغ و دعوت، مطلبی است که قرآن با این بیان و بیاناتی شبیه آن ذکر میکند:«ذَکرْ». در یک جا میفرماید:«وَ ذَکرْ فَانَّ الذِّکری تَنْفَعُ الْمُؤْمِنینَ» [١] و در جای دیگر میفرماید: «فَذَکرْ انَّما انْتَ مُذَکرٌ. لَسْتَ عَلَیهِمْ بِمُصَیطِرٍ. الّا مَنْ تَوَلّی وَ کفَرَ فَیعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْاکبَرَ» [٢] که راجع به استثناء است و جداگانه باید بحث کنیم. ای پیامبر! مردم را بیدار کن، تذکر بده، یادآوری کن.

در قرآن دو مطلب نزدیک به یکدیگر ذکر شده است: یکی تفکر و دیگر تذکر.

تفکر یعنی کشف چیزی که نمیدانیم، اندیشیدن برای به دست آوردن آنچه که نمیدانیم. قرآن دعوت به تفکر هم میکند. و اما تذکر یعنی یادآوری. تَذکار یعنی به یاد آوردن. خیلی مسائل در فطرت انسان و حتی گاهی در تعلیم انسان وجود دارد ولی انسان از آنها غافل است؛ احتیاج به تنبّه و بیداری دارد، احتیاج به تذکر و یادآوری دارد. به عبارت دیگر بشر دو حالت مختلف دارد: یکی حالت جهل و دیگر حالت خواب. گاهی ما از اطراف خودمان بیخبریم به دلیل اینکه نمیدانیم؛ بیداریم ولی چون نمیدانیم بیخبریم. و گاهی از اطراف خود بیخبریم نه به دلیل اینکه نمیدانیم؛ میدانیم ولی فعلًا خوابیم. آدم خواب، عالم است ولی حالتی بر او استیلا پیدا کرده است که از دانستههای خود استفاده نمیکند. این، در خواب ظاهری. بشر یک خواب دیگری هم دارد که اسم آن را «خواب غفلت» یا «غفلت» میگذارند. ای پیغمبر! تو خیال نکن که فقط با جاهل روبرو هستی، با غافل هم روبرو هستی. جاهل را به تفکر وادار و غافل را به تذکر، و مردم بیش از آن اندازه که جاهل باشند غافل و خوابند؛ خوابها را بیدار کن و غافلها را متنبّه. وقتی خواب را بیدار کردی او خودش دنبال کار میرود. یک آدم اگر خواب باشد و خطری متوجه او باشد (مثلًا قافله حرکت کرده و او خواب مانده است) تو او را بیدار کن. وقتی بیدار کردی، دیگر لازم نیست به او بگویی خطر! بلکه همینکه بیدار بشود خودش میبیند خطر است. به عبارت دیگر وقتی که بیدار شد لازم نیست به او بگویی برو، بلکه وقتی بیدار شد و دید قافله حرکت کرده خودش دنبال قافله راه میافتد. این

[١] ذاریات/ ٥٥.[٢] غاشیه/ ٢١- ٢٤.