مالك مى‌شود و احتياط واجب اين است كه به اذن ولىّ امر باشد، و بايد خمس آن را بپردازد، و اگر غير مسلمان اخراج كند مالك نمى‌شود. و اگر كافر معدنى را از زمينى كه در حال فتح مسلمين، موات است اخراج كند مالك نمى‌شود.

٣ گنج

[مسأله ١٨٠٦]

مسأله ١٨٠٦ گنج مالى است كه در زمين يا درخت يا كوه يا ديوار پنهان باشد و كسى آن را پيدا كند و طورى باشد كه به آن، گنج بگويند.

مكارم : مسأله «گنج» مالى است كه در زير زمين، يا كوه، يا ديوار، يا درون درخت پنهان كرده باشند و در عرف به آن گنج گويند.

سيستانى : مسأله گنج، مالى است منقول كه مخفى شده و از دسترس افراد خارج شده است و در زمين يا درخت يا كوه يا ديوار پنهان باشد و بودنِ آن در آنجا معمول نباشد.

[مسأله ١٨٠٧]

مسأله ١٨٠٧ اگر انسان در زمينى كه ملك كسى نيست (١) گنجى پيدا كند (٢) مال خود اوست و بايد خمس آن را بدهد (٣)

(١) سيستانى : يا موات است و خود او با احياء، مالك شده است، گنجى پيدا كند، مى‌تواند آن را براى خود بردارد ولى بايد خمس آن را بدهد.

(٢) مكارم : و مالك آن گنج به هيچ وجه شناخته نيست. .

(٣) خوئى ، صافى : لكن در صورتى كه آن گنج غير از طلا و نقره باشد وجوب خمس در آن بنا بر احتياط است.

تبريزى : اگر چه گنج غير از طلا و نقره باشد.

[مسأله ١٨٠٨]

مسأله ١٨٠٨ نصاب گنج ١٠٥١ مثقال نقره يا ١٥ مثقال طلا است (٢) يعنى اگر قيمت چيزى را كه از گنج به دست مى‌آورد (٣) بعد از كم كردن مخارجى كه براى آن كرده به ١٠٥ مثقال نقره يا ١٥ مثقال طلا برسد (٤) بايد خمس آن را بدهد.

(١) فاضل ، نورى : بنا بر احتياط. .

(٢) اراكى : نصاب گنج ١٥ مثقال طلاست. .

(٣) مكارم : به اين مقدار برسد خمس آن واجب است، امّا اگر كمتر از آن باشد خمس آن واجب نيست و اگر قيمت آن به پانزده مثقال طلا نرسد ولى به ١٠٥ مثقال نقره برسد باز خمس آن واجب است و همچنين عكس آن. [و]هرگاه براى استخراج گنج، مخارجى كرده، مقدار آن را كم مى‌كند و خمس بقيّه را مى‌دهد.

بهجت : بعد از كم كردن هزينۀ اخراج به ١٠٥ مثقال نقرۀ سكه‌دار يا ١٥ مثقال طلاى سكه‌دار برسد بايد خمس آن را بدهد و در تعلّقِ خمس به گنج نيز گذشتنِ سال معتبر نيست.

(٤) اراكى : به ١٥ مثقال طلا برسد. .