بهجت : مسأله اگر مدّت مزارعه تمام شود و بدون اين كه زارع كوتاهى يا سهل‌انگارى كرده باشد، محصول به دست نيايد، پس در اين كه مالك بتواند خودش زراعت را بچيند يا زارع را وادار كند كه محصول را بچيند و زمين را خالى كند اشكال است، و بنا بر أظهر چون هر دو قصد زراعت را داشته‌اند، مالك استحقاق اجرت براى نگه‌داشتن زرع تا زمان درو را ندارد. و اگر نرسيدن محصول به علّت كوتاهى زارع باشد، احتمال است كه مالك مستحق اجرة المثل زمين در اين مدّت زيادى بقاء زرع باشد ولى عدم استحقاق سهم خود از مزارعه، خالى از وجه نيست.

مسأله اختصاصى

بهجت : مسأله ١٧٦٩ در مسألۀ قبل، چنانچه در عقد مزارعه شرط كنند كه اگر در مدّت معين شده، محصول آمادۀ درو نشد، تا زمان درو، زراعت در زمين باقى بماند، و يا شرط كنند كه بعد از رسيدن محصول، تا مدّتى زرع در زمين بماند، اين شرط لازم الوفاء است و مالك حقّ مطالبۀ اجرة المثل زمين را ندارد، و اگر چنين شرطى نكرده باشد، پس از رسيدن محصول در صورت دوم، مالك مى‌تواند زارع را وادار به كندن و درو كردن زرع كند و يا خود اين كار را انجام دهد و حكم صورت اوّل در مسأله قبل گذشت.

[مسأله ٢٢٣٢]

مسأله ٢٢٣٢ اگر بواسطۀ پيش‌آمدى زراعت در زمين ممكن نباشد مثلاً آب از زمين قطع شود (١) در صورتى كه مقدارى از زراعت به دست آمده باشد حتى مثل قصيل (٢) كه مى‌توان به حيوانات داد آن مقدار مطابق قرارداد، مال هر دوى آنها است و در بقيّه مزارعه باطل است (٣) و اگر زارع زراعت نكند (٤) چنانچه زمين در تصرّف او بوده و مالك در آن تصرّفى نداشته است، (٥) بايد اجارۀ آن مدّت را به مقدار معمول به مالك بدهد (٦) .

(١) مكارم : مثلاً قناتها خراب شود و آب قطع گردد. .

(٢) فاضل : مثل علف. .

مكارم : مثل قصيل ( علف) . .

(٣) فاضل : بقيۀ مسأله ذكر نشده.

(٤) اراكى ، گلپايگانى ، خوئى ، صافى ، سيستانى ، تبريزى ، زنجانى : اگر به واسطۀ پيش‌آمدى، زراعت در زمين ممكن نباشد؛ مثلاً آب از زمين قطع شود، مزارعه به هم مى‌خورد و اگر زارع بدون عذر زراعت نكند. .

(٥) اراكى : احتياط آن است كه نسبت به اجارۀ زمين مصالحه كنند و يكديگر را راضى كنند.

(٦) زنجانى : مگر آن كه اجاره آن مدّت از حد اكثر مقدار احتمالى سهم مالك از محصول زمين بيشتر باشد كه دادن زيادى لازم نيست.

مكارم : چنانچه زمين در تصرّف او بوده بايد اجارۀ آن مدّت را مطابق معمول به مالك بدهد و اگر نقصى در زمين پيدا شده آن را نيز ضامن است.

[مسأله ٢٢٣٣]

مسأله ٢٢٣٣ اگر مالك و زارع صيغه خوانده باشند، بدون رضايت يكديگر نمى‌توانند مزارعه را به هم بزنند، و همچنين است اگر مالك به قصد مزارعه، زمين را به كسى واگذار كند و طرف هم به همين قصد بگيرد (١) ، ولى اگر در ضمن خواندن صيغۀ مزارعه شرط كرده باشند (٢) كه هر دو يا يكى از آنان حقّ به هم زدن معامله را داشته باشند