رساله توضیح المسایل ( مراجع ) - خمینی، روح الله و سایر مراجع - الصفحة ٤٢ - مسائل اختصاصى
خرجى نكرده، بايد خمس تمام آنچه را كه از معدن بيرون آمده بدهد (٣)
اين مسأله، در رسالۀ آيت اللّٰه بهجت نيست
(١) گلپايگانى ، صافى : بدون اجازۀ او بيرون آورد. .
فاضل : اگر معدنى را كه در ملك ديگرى است بدون اذن صاحب آن استخراج كنند. .
(٢) خوئى ، تبريزى : و در صورتى كه به مقدار نصاب برسد. .
(٣) مكارم : ولى اگر اين كار به دستور او انجام گرفته هزينه آن بر عهده اوست و از درآمد معدن كم مىشود.
سيستانى : مسأله اگر معدنى را كه در زير زمين ديگرى است بدون اجازه، با كندن زمين او بيرون آورد، مشهور فرمودهاند كه آنچه از آن به دست مىآيد، مال صاحب ملك است، ولى اين مطلب خالى از اشكال نيست و احتياط آن است كه با هم مصالحه كنند، و چنانچه به مصالحه راضى نشوند به حاكم شرع مراجعه نمايند تا نزاع را فيصله دهد.
نورى : مسأله معادن بطور كلّى جزء انفال است و استخراج آنها در زمان كنونى ما بدون اجازه فقيه جامع الشرائط و برنامهاى كه از طرف وى مقرر مىگردد جايز نيست و لازم است در اين مورد با نظر او برنامهاى تنظيم و بر اساس آن عمل شود.
مسائل اختصاصى
بهجت : مسأله ١٤١٩ لازم نيست كه معدن را يك دفعه اخراج كند بلكه اگر مدّتى اعراض كند و دوباره مشغول شود نيز كافى است.
بهجت : مسأله ١٤٢١ لازم نيست كه معدن يكى باشد بلكه اگر متعدّد هم باشد و درآمد مجموع بعد از كسر هزينه به حدّ نصاب برسد خمس دارد و همچنين لازم نيست كه معدن از يك نوع باشد، بلكه اگر از چند نوع هم باشد، خمس واجب است.
مكارم : مسأله ١٥٣٢ هرگاه معدن از معادن عظيمه و در اراضى مباح يا ملكى باشد حاكم شرع (مجتهد عادل) حقّ دارد بر اخراج و صرف آن در مصارف مسلمين نظارت كند و در اين صورت استخراج كنندگان بايد نظر حاكم شرع را رعايت كنند.
مكارم : مسأله ١٥٣٣ اگر حكومت اسلامى معدنى را استخراج كند خمس به آن تعلق نمىگيرد.
فاضل : مسأله ١٨٥٥ اجير گرفتن براى اخراج معدن جايز است و اجارهكننده، مالك معدن مىشود در صورتى كه اجير به نحو خاص باشد يعنى جميع منافع او يا منفعت مخصوصۀ خارج كردن، براى اجارهكننده باشد امّا اگر اجير به نحو مطلق باشد، در صورتى كه خودش قصد تملك كند، مالك مىشود.
فاضل : مسأله ١٨٥٦ اگر معدن در زمين آبادى باشد كه مسلمين آن را به زور و غلبه به دست آوردهاند مانند اكثر اراضى ايران و عراق، چنانچه مسلمانى آن معدن را اخراج كند