موسوعة الإمام الخميني 49 (شرح حديث جنود عقل و جهل) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٦٢ - مقاله پنجم در شرح اجمالى از بعض الفاظ حديث شريف تا آنجا كه مقصود اصلى ما است از شرح قوله عليه السلام «اعْرِفُوا الْعَقْلَ وَجُنْدَهُ، وَالْجَهْلَ وَجُنْدَهُ تَهْتَدُوا»

فطرت باشد؛ زيرا كه فطرت اللَّه چنانچه بر توحيد و معرفت است‌ [١]، بر جميع حسنات و كمالات است؛ چنانچه در محل خود معلوم و مبيّن است‌ [٢].

و امّا جعل جهل و جنود آن، تبعىِ ظِلّى است؛ از قبيل جعل لوازم ماهيت، و اين خود يكى از مسائل علم الهى است كه در حكمت متعاليه به تحقيق پيوسته‌ [٣] و اين‌جا مجال آن مباحث نيست.

و اگر مراد از جنود، نفس فعليات اين اوصاف و كمالات باشد، جهل از قبيل لوازم وجود است بالنسبه به كمالات عقليه؛ و يا آن‌كه اين‌ها به كسب عبد حاصل شود و رياضات و مجاهدات را در آن مدخليت تامّ است. با اين وصف، نسبت آن ها با حق تعالى:

امّا در جنود عقل، به واسطه آن است كه جميع كمالات و آثار وجوديه، مجعول به جعل الهى است، و كسب عبد در اعداد و تهيه مدخليت دارد؛ چنانچه در علوم عقليه مبرهن است‌ [٤].

و اما در جنود جهل، جعل، تبعى و بالعرض است، و شايد اشاره به همين تبعيت و عرضيت باشد اين‌كه در اين حديث شريف فرمايد: «جنود جهل پس از

[١] الكافي، ج ٢، ص ١٢، «كتاب الإيمان و الكفر»، «باب فطرة الخلق على التوحيد»، حديث ١- ٤؛ التوحيد، صدوق، ص ٣٢٨- ٣٣١؛ شرح چهل حديث (اربعين حديث)، امام خمينى قدس سره، ص ٢٠٠.

[٢] ر. ك: رشحات البحار، كتاب الإنسان و الفطرة، ص ١١٤؛ شرح چهل حديث (اربعين حديث)، امام خمينى قدس سره، حديث يازدهم.

[٣] الحكمة المتعالية، ج ١، ص ٣٩٩ و ١٩١.

[٤] الحكمة المتعالية، ج ٦، ص ٣٦٩؛ و ر. ك: شرح چهل حديث (اربعين حديث)، امام خمينى قدس سره، ص ٧١٣.