تاريخ حديث شيعه در سده هاى هشتم تا يازدهم هجرى - خدايارى، علي نقى؛ پور اكبر، الياس - الصفحة ٤٥ - ١ ديلمى

الديلمى ....[١] اطّلاعات ما درباره اين محدّث والامقام، اندك است. دانسته نيست كه او نزد چه كسانى تحصيل كرده است، همچنان كه درباره طبقه و عصر او نيز اختلاف هست.

ديدگاه راجح، آن است كه او معاصر فخر المحقّقين، پسر علّامه حلّى (م ٧٧١ ق) است؛ چرا كه در إرشاد القلوب از مجموعة ورّام از شيخ ورّام (م ٦٠٥ ق) وألفين علّامه حلّى (م ٧٢٦ ق)، مطلب نقل كرده است.[٢] رجال‌پژوهان و كتابشناسان، ديلمى را ستوده‌اند. صاحب رياض، او را شيخ عارف، عالم و محدّث بزرگوار دانسته‌[٣] و صاحب روضات الجنّات، از او به عنوان عالم، عارف وجيه، واعظ معروف- كه به هر زيبايى‌اى موصوف است- ياد كرده و از محدّثان بزرگ اماميّه دانسته است.[٤] حاجى خليفه و اسماعيل پاشا، از او به عنوان واعظ شيعى ياد كرده و آثار او را برشمرده‌اند.[٥] به نظر مى‌رسد اطلاق تعبير «واعظ» به او به لحاظ مضمون كتاب‌هاى وى بوده است.

از ديلمى، دو اثر مطبوع، يك اثر مخطوط و يك اثر ناياب مى‌شناسيم.

الف. آثار چاپى: ١. إرشاد القلوب إلى الصواب المنجى من عمل به من أليم العقاب، ٢. أعلام الدين فى صفات المؤمنين.

ب. خطّى و ناياب: ١. غرر الأخبار و درر الآثار فى مناقب الأطهار، ٢. الأربعون حديثاً.

[١]. أعلام الدين، ص ٣٣ و ٦٧.

[٢]. الحقائق الراهنة، ص ٣٨. براى بررسى اقوال در اين زمينه، ر. ك: مرآة الكتب، ص ٤٨٩؛ أعلام الدين( چاپ مؤسسة آل البيت عليهم السلام)، مقدّمه محقّق؛ إرشاد القلوب( تحقيق ميلانى)، مقدّمه.

[٣]. رياض العلماء، ج ١، ص ٣٣٨.

[٤]. روضات الجنّات، ج ٢، ص ٢٩١.

[٥]. هدية العارفين، ج ٥، ص ٢٨٧؛ ايضاح المكنون، ج ٣، ص ٦٢.