تاريخ حديث شيعه در سده هاى هشتم تا يازدهم هجرى - خدايارى، علي نقى؛ پور اكبر، الياس - الصفحة ٣٦٤ - يك تدوين

و معاد را از اهل بيت وحى، استنباط نموده است؛[١] ولى اين كار، چندان دوام نيافت و چنان كه قبلًا گفته شد، بيشتر تأليفات حديثى اين دوره بر اساس تفكّر اخباريگرى شكل گرفته است و با ظهور اخباريگرى و مقابله دو نحله فكرى، اصولى- اخبارى، باعث توجّه به علم حديث و گسترش فعّاليت‌هاى حديثى گرديده است. كاوش‌هاى حديثى كه در اين دوره بر روى منابع حديثى شيعه و بخصوص كتب اربعه صورت گرفت، در تاريخ حديث شيعه بى نظير است. راجر سيورى، درباره فعّاليت‌هاى حديثى اين دوره مى‌نويسد:

حديث در اين دوره، به صورت گردآورى و مقابله‌[٢] احاديث شيعى بود.[٣] ولى با تتبّع و جستجو در منابع حديثى، پژوهش‌هاى حديثى اين دوره را- بيشتر از مواردى كه سيورى نقل مى‌كند- بدين‌گونه مى‌توان دسته‌بندى كرد:

يك. تدوين، دو. ترجمه، سه. حاشيه‌نوسى، چهار. درايه، پنج. رجال، شش.

شرح‌نويسى، هفت. غريب الحديث، هشت. فقه الحديث. در اين فصل و فصل بعد، به اين عناوين مى‌پردازيم.

يك. تدوين‌

تدوين يا گردآورى مجموعه‌هاى حديثى در اين دوره به سه شكل انجام گرفته است:

اربعين‌نويسى، گستردهْ نگاشت و تك‌نگارى.

[١]. همان جا.

[٢]. مقابله در لغت به معناى تطبيق يا مقايسه دو نسخه و مانند آن، و در اصطلاح، دو نسخه از كتابى را براى پيدا كردن غلطهاى آن با هم خواندن است( ر. ك: لغت‌نامه دهخدا، ذيل« مقابله»). براى مثال، خاتون‌آبادى مى‌نويسد:« در زمان شاه عبّاس ثانى در سال ١٠٥٩ ق، فقير در خدمت مولانا عبداللَّه تونس، مقابله‌[ كتاب‌] من لايحضره الفقيه را شروع كرده بودم» يا« چندين سال مقابله احاديث اهل بيت عليهم السلام در خدمت رئيس المحدّثين مولانا محمّد تقى مجلسى كردم. اصول كلينى و[ كتاب‌] من لا يحضره الفقيه، بالتّمام، در خدمت آن جناب، سماعاً به عمل آمد»( وقايع السنين والأعوام، ص ٥١٦).

[٣]. ايران عصر صفوى، ص ٢٣٣.