تاريخ حديث شيعه در سده هاى هشتم تا يازدهم هجرى - خدايارى، علي نقى؛ پور اكبر، الياس - الصفحة ٢٨٤ - جبل عامل

بسيارى از آنان براى نشر علوم دينى به سرزمين‌هاى ديگر از جمله ايران آمده‌اند.

شيخ حرّ عاملى، در كتاب أمل الآمل مى‌نويسد:

از بعضى بزرگان شنيدم كه در عصر شهيد ثانى قدس سره در تشييع جنازه‌اى واقع در يكى از روستاهاى جبل عامل، هفتاد مجتهد اجتماع كرده بودند.[١] حيات علمى و اوضاع داخلى جبل عامل در اين عصر را مى‌توان از گفته‌هاى مؤلّف تكملة أمل الآمل به دست آورد. وى، ضمن تقسيم حيات علمى اين سرزمين به سه دوره،[٢] در توضيح دوره اوّل- كه تا اواخر قرن يازدهم هجرى ادامه مى‌يابد- مى‌نويسد:

حركت‌هاى علمى در اين دوره اعتبار پيدا كردند، مدارسِ ميس و عيناثا و ... با حضور طالبان علم، انباشته شدند و در بعلبك، مدارس كَرك و بعلبك، آباد گشته و علماى بزرگى به تدريس مشغول شدند.[٣] وى از شخصيت‌هاى علمى اين دوره به شهيد اوّل (م ٧٨٦ ق)، شهيد ثانى (م ٩٦٦ ق)، محقّق كَرْكى (م ٩٤٠ ق)، شيخ بهايى (م ١٠٣١ ق)، شيخ حرّ عاملى (م ١١٠٤ ق) و شيخ على بن يونس نباطى اشاره مى‌كند.

با شهادت شهيد اوّل (به فرمان حاكمان عثمانى) و شهيد ثانى، علما و مردم شيعه در اين مناطق، دچار نوعى تنگ‌دستى و افسردگى شدند. گروهى از علما، (همانند:

حسن بن زين الدين، فرزند شهيد ثانى، و سيّد محمّد عاملى، نواده شهيد ثانى)، راه انزوا و پرهيز از فعاليّت آشكار علمى و تبليغى در پيش گرفتند[٤] و گروهى ديگر- كه‌

[١]. أمل الآمل، محمّد حسن الحرّ العاملى، ج ١، ص ١٥.

[٢]. دوره اوّل از ابتدا تا اواخر قرن يازدهم هجرى، دوره دوم از قرن دوازدهم تا آخر قرن سيزدهم هجرى، ودوره سوم از قرن سيزدهم تا به حال( تكملة أمل الآمل، ص ٤٦٠- ٤٦١).

[٣]. همان، ص ٤٦٠.

[٤]. براى تفصيل بحث، ر. ك: علّامه مجلسى، ص ٤٣.