شد و گفت: اى آدم! من مأمورم تا تو را در انتخاب يكى از سه چيز مخيّر كنم. پس يكى را برگزين و دو تاى ديگر را رها كن.
- آن سه چيست؟
- عقل، حيا، دين.
- عقل را برگزيدم.
- [خطاب به حيا و دين‌] شما بازگرديد و او را واگذاريد.
- اى جبرئيل! ما مأموريم كه هر جا عقل باشد، با او باشيم. «١» از اين روايت شريف، اين‌گونه مى‌فهميم كه: عقل در تفكر اسلامى، هدايت كننده دين و حيا است.
به عبارت ديگر، تعريف عقل در تفكر اسلامى مشخص است. دين كسى را عاقل مى‌داند كه عقل او، وى را به‌سوى دين هدايت كند. عقلى را عقل مى‌داند كه با آن دين استوار شود. پس اگر كسى عقل داشته باشد ولى عقل او، او را از دين دور كند، از ديدگاه تفكر اسلامى، عقل ندارد و عقل او مشكوك است.
ج- شخصى از امام صادق عليه السلام پرسيد:
- عقل چيست؟
«الْعَقْلُ ما عُبِدَ بِهِ الرَّحْمنُ وَاكْتُسِبَ بِهِ الْجَنانُ.» «٢» عقل آن است كه به وسيله آن بتوان خداوند را پرستش كرد و بهشت را به دست آورد.
پس عقل در تفكر دينى، عقل هدايت شده و پرورده شده است. عقل مؤدّى به‌سوى دين است.
قرآن كريم نيز درباره مراتب عقل مى‌فرمايد:
الف- «الَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ» «٣» كلمه طيّب، كه عقل است، ارتقاء مى‌يابد و عمل صالح، عقل را بالا مى‌برد.
ب- «انْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرقاناً» «٤» اگر تقوا و تهذيب پيشه سازيد، عقل ارتقاء مى‌يابد.