انتشار انديشه و پيام‌هاى امام، نقش بارز و گسترده داشتند. در اين دوران، در كنار فعاليت سياسى كه در آن شرايط، شكل پيچيده‌ترى به خود گرفته بود و رژيم به صورت وحشيانه‌ترى وارد عمل مى‌شد، فعاليت‌هاى فرهنگى نيز تداوم يافت. از جمله، پس از قيام ١٥ خرداد، در تهران و برخى شهرستان‌ها، شاهد تشكيل مدارس اسلامى مثل مدرسه علوى، مدرسه رفاه و ... هستيم. آنان نيز كار فكرى و فرهنگى را در سطح نوجوانان و جوانان گسترش دادند و به كادر سازى نسل جوان پرداختند. بسيارى از كادرهايى كه از مدرسه علوى فارغ‌التحصيل شدند، از صاحب منصبان و مسؤولان نظام شدند و در طول پيروزى انقلاب اسلامى نيز مؤثر بودند.
البته برخى از عناصر مجاهدين خلق نيز از اين مراكز درآمدند و اين چنين خسارت‌هايى نيز دربرداشت ولى بسيارى از كادرهاى بعدى انقلاب، در تهران و ساير شهرستان، از اين مدارس اسلامى فارغ‌التحصيل شدند. البته آنان به‌طور معمول، جهت‌گيرى سياسى نداشتند. زيرا رژيم به شدت مانع انجام فعاليت‌هاى انقلابى مى‌شد ولى آنان در نهاد خود، انديشه ناب اسلامى را ترويج مى‌كردند. گروهها و انجمن‌هاى اسلامى متعددى در سراسر كشور ايجاد شد. در نوع دانشگاهها، انجمن اسلامى به وجود آمد كه پيش از آن مطرح نبودند. حاصل تلاش اين مرحله را مى‌توان: انجمن اسلامى پزشكان، انجمن اسلامى مهندسان و انجمن اسلامى سراسر دانشگاهها دانست. بسيارى از روحانيون براى گسترش انديشه امام، كه از قم آغاز شده بود، به دانشگاهها و آموزش و پرورش رفتند تا فعاليت‌هاى فكرى و فرهنگى خود را در سطح دانشجويان و دانش‌آموزان تبليغ كنند.
بسيارى از طلابى كه رژيم آنان را در يورش به فيضيه دستگير كرده بود، به خدمت سربازى فرستاد و آنان نيز در درون ارتش فعاليت كردند. از جمله: حضرت حجةالاسلام والمسلمين آقاى هاشمى رفسنجانى، خاطرات بسيار خوشى از زمان سربازى خود در پادگان باغ‌شاه نقل مى‌كند كه وى را به خاطر فعاليت‌هايش تحت تعقيب قرار دادند و در نتيجه ايشان از ارتش فرار كرد. البته برخى نيز در ارتش باقى ماندند و به فعاليت پنهانى خود ادامه دادند. بسيارى از مجالس اسلامى در همه سطوح كشور ايجاد شد. حتى در شهرستان‌هاى دور بحث از: اسلام، ١٥ خرداد و مبارزه اسلامى بود. جوّ رعبى را كه رژيم ايجاد كرده بود، شكسته شد و فضاى باز سياسى بوجود آمد. البته نه از نوع فضاى باز فرمايشى كه رژيم واگذار مى‌كرد. بلكه ملت خود به اين جمعبندى رسيده بود كه رژيم آسيب‌پذير است و مى‌توان به آن ضربه زد. نظير كشته شدن نخست‌وزير منصور كه موجى از شادى را در كشور ايجاد كرد و بسيارى از زمينه‌هاى ترس و رعب را از بين برد.
در اين مقطع، كتاب‌هاى بسيارى منتشر شد كه اسلام را از جنبه‌هاى اجتماعى و سياسى معرفى مى‌كرد و ابهامات و شبهات مطرح شده را پاسخ مى‌داد. كتاب‌هايى كه هم‌اكنون نيز ارزشمند و قابل استفاده است. از جمله فعاليت‌هاى شهيد مطهرى در تهران، تأسيس حسينيه ارشاد بود فكر ايجاد حسينيه ارشاد از اوايل دهه ٤٠ مطرح شد.
ابتدا در مكان ديگرى به‌طور موقت راه‌اندازى شد ولى ساختمان فعلى در سال ٤٥ ساخته شد و محل ساخت و ساير مختصات آن به پيشنهاد شهيد مطهرى بود. استاد شهيد با فردى به‌نام محمد همايون كه از مبارزان آن زمان و از عناصر بازار بود، با امكانات و حمايت بازار و جريانات مردمى حسينيه را ساخت. در سال ٤٥ اين حسينيه به بهره‌ورى رسيد و استاد شهيد عضو مؤثر اداره حسينيه شناخته مى‌شد. از همان اوايل، ميان شهيد مطهرى و مديريت حسينيه اختلاف نظر پديد آمد. در كتاب ارزشمند «سيرى در زندگى شهيد مطهرى»، چاپ انتشارات صدرا، نامه‌هاى شهيد مطهرى با هيأت مديره حسينيه ارشاد را از سال ٤٧ به بعد منعكس شده است. اين اسناد، نشان مى‌دهد كه مبناى بحث، همين موضوعى است كه در ادامه فعاليت حسينيه ارشاد به آن گرفتار شد.
شهيد مطهرى از همان زمان، نگران فاصله گرفتن خط فكرى حاكم بر حسينيه از روحانيت و تبليغ افكار ممزوج با اسلام التقاطى بود. او درباره برخى عناصر حساسيت داشت و مى‌گفت: تا زمانى‌كه آنان در حسينيه هستند، در هيأت مديره شركت نمى‌كنم.
پس از مدتى ارتباط آنان، بسيار محدود شد به‌گونه‌اى كه در سال ٥٠، هيچ ارتباطى با حسينيه نداشت. البته شريعتى از سال ٥٠ همكارى خود را با حسينيه ارشاد آغاز كرد و پيش از آن، به سبكى كه در ادامه همكارى به‌عنوان سخنران اصلى حسينيه محسوب مى‌شد، مطرح نبود. شريعتى، عضو هيأت علمى دانشگاه مشهد بود و گاهى مقالات خود را براى حسينيه ارسال مى‌كرد كه به چاپ مى‌رسيد ولى از سال ٥٠، حسينيه ارشاد را پايگاه خود قرار داد. شايد به دليل همين موضوع بود كه شهيد مطهرى و پنج نفر از مجتهدين كه از اعضاى مشورتى شوراى حسينيه ارشاد بودند، با اين سبك جديد از كار حسينيه كه آغاز شده بود، استعفا دادند.
در آن زمان، حسينيه ارشاد نقش تعيين كننده‌اى داشت. زيرا محل تجمع نيروهاى مسلمان و تحصيل‌كرده و روشنفكر و آشناى با مباحث مطرح شده اسلامى بود. كتاب «عدل الهى»، مجموعه سخنرانى‌هاى استاد در حسينيه ارشاد است كه توسط حسينيه به‌