كردند و تحول عظيمى را در علم كلام اسلامى به وجود آوردند و فضاهاى جديدى را باز كردند و با توجه به پرسش‌هايى كه در صحنه مبارزات مطرح شده بود، پاسخ‌هاى دقيق را از متن اسلام ارائه كردند. در برابر دو جريانى كه پاسخ پرسش‌هاى خود را از غير اسلام جستجو مى‌كردند و اسلام را غير كارآمد دانسته و براى كارآمد كردن آن به سراغ ساير مكاتب مى‌رفتند، هنر علامه طباطبايى و آيةاللّه شهيد مطهرى اين بود كه پاسخ نيازهاى فكرى و سؤالات آنان را به «روز» و «عصر» ى كردند. به عبارت ديگر، روز آمد كردن اسلام را از درون خودِ اسلام جستجوكرده و پاسخ دادند. من مدعى هستم، با توجه به اينكه تا حدودى فضاى انتشاراتى كشور را مى‌شناسم، بعد از انقلاب نيز، تاكنون مشابه خدمات آن بزرگواران صورت نگرفته است و ما هنوز جيره‌خوار سفره‌اى هستيم كه علامه طباطبايى قدس سره و شهيد آيةالله مطهرى قدس سره در آن سال‌ها گسترده‌اند. اين حقيقت، از بزرگترين نكاتى است كه به تعبير حضرت حجةالاسلام والمسلمين آقاى هاشمى رفسنجانى:
ايدئولوژى انقلاب به دست علامه شهيد آيةالله مطهرى تدوين شد.
- شهيد مطهرى، مدوّن ايدئولوژى انقلاب اسلامى: نقش تعيين‌كننده‌اى كه شهيد مطهرى در انقلاب اسلامى ايفا كرد، مناسب است كه به‌طور دقيق‌تر، به بعضى از جنبه‌هاى آن اشاره كنيم. شهيد مطهرى در سال ٣١، پس از سال‌ها آشنايى با مبانى فكرى دين، به‌عنوان يك مجتهد و كارشناس علوم اسلامى، پا به عرصه فعاليت‌هاى فكرى تهران به‌عنوان مركز تلاش‌هاى علمى، فكرى، فرهنگى و سياسى گذاشت. با ورود پربركت شهيد مطهرى به تهران، به‌عنوان مركز و محور تلاش‌هاى فكرى جريان اصيل اسلامى، جلسات متعدد و مكرر او با گروهها و جمعيت‌ها رونق تازه‌اى يافت. هنوز آثار سخنرانى‌هاى ايشان در انجمن اسلامى مهندسين يا انجمن اسلامى پزشكان آن زمان، براى چندمين بار در حال انتشار و تجديد چاپ است و همه آن‌ها، مطالب نو، مفيد، ارزنده و كارگشا مى‌باشد. با حضور در دانشگاه تهران به‌عنوان عضو هيأت علمى دانشكده الهيات، با قشر روشنفكران دانشگاهى ارتباط پيدا كرد. بدين ترتيب، زمينه انتقال فرهنگ حوزه به دانشگاه را فراهم كرد و نيز به‌طور گسترده در جريان نيازها و پرسش‌هاى قشر دانشجو و تحصيل كرده، كه از هر سو در محاصره افكار الحادى و غير دينى بويژه مادى‌گرى بود، قرار گرفت. به‌طور مثال، شهيد مطهرى از اعضاى هيأت علمى دانشكده الهيات بود كه اميرحسين آريانپور، تئوريسين چپ كشور نيز عضو آن بود و پيوسته با يكديگر گفتگو و مذاكره و درگيرى فكرى داشتند. حضور علامه شهيد مطهرى در دانشگاه تهران، از اين جهت بسيار كارساز بود. شايد به همين دليل، آثار ايشان پاسخگوى نيازهاى فكرى روز است. علاوه‌بر حضور در دانشگاه و ارتباط با دانشجويان و اساتيد دانشگاهى، ارتباط با قم را نيز حفظ كرد. او پيوسته به قم تردد داشت و به تدريس علوم و معارف اسلامى مى‌پرداخت. در مدرسه مروى تهران نيز تدريس داشت و از آموزش و تربيت طلاب غافل نبود. در كنار اين فعاليت‌ها، كار تحقيق و تأليف را ادامه داد و به تبليغ و سخنرانى براى عموم مردم نيز مى‌پرداخت «مجموعه آثار» استاد شهيد، مجموعه‌اى بسيار گرانقدر و ارزشمندى است كه حاصل تلاش‌هاى علمى استاد در طول اين دوران است. اثر «گفتار ماه» در اواخر دهه ٤٠ و ٥٠، كه امثال ما مقدارى با مسايل فكرى درگير شديم، به‌طور كامل قابل استفاده بود. مجموعه‌هاى گفتار ماه، كه سخنرانى‌هاى افراد صاحب نظرى مثل: استاد مطهرى، شهيد آيةالله بهشتى، آيةالله طالقانى در اول ماه در قالب كتابى به نام «گفتار ماه» جمع‌آورى مى‌شد و اين خود، علاوه بر استفاده‌هاى عمومى، به‌عنوان جزوه آموزشى درون گروهى تشكل‌هاى اسلامى مورد استفاده قرار مى‌گرفت.
در اين مقطع، در سال ١٣٣٦، مجموعه علمى بسيار ارزشمندى به نام «مكتب تشيع» منتشر مى‌شد كه در حقيقت، يك مجله علمى، دينى و اجتماعى بود و حاوى مطالب روز، مفيد و پاسخ به شبهات جريان‌هاى الحادى دهه ٢٠ بود كه هنوز بر افكار روشنفكران سايه افكنده بود. اين اثر به همت حضرت حجةالاسلام والمسلمين آقاى هاشمى رفسنجانى منتشر مى‌شد و تا سال ٤٠ نيز ادامه يافت و از آن پس، رژيم پهلوى مانع از انتشار آن شد.
«مكتب اسلام» از سال ٣٧ با تفاوت‌هايى نسبت به ساير آثار به‌عنوان علمى و دينى آغاز شد كه تا پيروزى انقلاب اسلامى و تا به امروز منتشر مى‌شود. اين اثر در آن مقطع براى تغذيه فكرى و جريان‌هاى مذهبى كارساز بود. اين روند، تا سال ٤٠ ادامه يافت.
در فروردين سال ٤٠، آيت‌الله بروجردى فوت كرد و امام قدس سره به عنوان مرجع تقليد معرفى شد و منشأ تحول بزرگى در اين عصر شد. «١»