یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٦٣ - ربا

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ٣٦٣

عوضین متغایرند و ربا در جایی است که احد العوضین مثل عوض دیگر است و زیاده.

حیله یعنی چه؟

(رجوع شود به صفحه ٣٤٢):

٤. باید دید آیا حیله در احکام شرع جایز است یا نه و اصولًا حیله چه معنی دارد؟ یک وقت شخص حیله میکند به این معنی که خود را از موضوعی به موضوع دیگر خارج میکند، مثلًا سفر میکند تا نماز را قصر کند و روزه را افطار کند. این جایز است، زیرا که در حقیقت برخلاف غرض شارع عمل نکرده است. شارع خودش در مورد حضر حکمی وضع کرده است و در مورد سفر حکمی دیگر [١]، و مانع نشده است از سفر اختیاری و اگر میخواست مانع شود و مثلًا بگوید در ماه رمضان سفر نکنید میتوانست ولی نخواسته است. مثال این نحو حیله در قوانین مدنی این است که اگر برای اشخاص متأهل قانون معافیت از خدمت سربازی باشد و برای غیر متأهل معافیت نباشد، اگر کسی اقدام به تأهل کند خود را از موضوعی به موضوع دیگر خارج کرده است و با غرض مقنّن هم مخالفت نورزیده است.

حیله به صورت لب طرف را کلفت کردن:

ولی یک وقت حیله، مبارزه با غرض مقنّن است و در حقیقت کلاه بر سر شارع گذاشتن و لب او را کلفت کردن است.

حیلههای تجار برای فرار از مالیات:

مثال این نوع حیله در قوانین بشری حیلههایی است که تجار برای فرار از مالیات در تنظیم دفتر انجام میدهند که مبارزه با غرض مقنّن است، زیرا شک نیست که غرض مقنّن وصول مالیات است ولی چون صورت کار وی قانونی است نمیتوانند بر او ایراد بگیرند و لذا اتصالًا قوانین را تغییر میدهند تا شاید جلو فرار از مالیات را بگیرند. و مثال این نوع حیله در احکام شرعی همین حیل ربا است. واضح است که شارع خواسته است رباگیر، اخذ ربا یعنی زیاده نکند و در حیل اخذ زیاده میشود و خلاصه آنکه با غرض شارع مبارزه میشود.