یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٨ - مبنا و منشأ حس دینی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ٢٠٨

دارد. در آنها نیز عامل اهلی شدن و هم عامل اجتماعی زندگی کردن خودآنها بیاثر نیست، اما مانند انسان عوامل پیچیده اجتماعی زیادی ندارند.

به هر حال تشخیص اینکه دهنده و بخشنده تمایلی، طبیعت و عوامل داخلی است یا عادت و عوامل خارجی کار مشکلی است.

در اینجا به چند نکته خوب است اشاره شود.

راه تشخیص علمی چیست؟:

یکی اینکه راه تشخیص علمی این قضیه چیست [١]؟.

آیا لازمه غریزی بودن تجلی است؟:

آیا راه تشخیصش عمومیت و ظهور وی است در همگی، نظیر غریزه جنسی و برتریطلبی و غیره؟

یا آنکه لازمه غریزی بودن و نوعی بودن، عمومیت هست ولی ظهور و تجلی نیست. ولی عمومیت بلکه اکثریت، دلیل غریزی و نوعی بودن هست، علیهذا مدعای ما به این دلیل ثابت میشود. گاهی یک غریزه در عین حال احتیاج به تحریک و عرضه شدن موضوع دارد و حتی شاید بتوان گفت تمام غرایز احتیاج به تحریک و عرضه شدن دارد. خاصیت غریزه این نیست که بدون عرضه شدن موضوع، باز هم تجلی و ظهور داشته باشد. اگر جاه و مقام بر انسانی عرضه نشود و همیشه به حال انفراد در غاری زندگی کند، هرگز این حس در وی تجلی نمیکند و حتی خودش نیز توجه نمیکند که چنین میلی در او هست و به عبارت دیگر خاصیت غریزه این است که در صورت عرضه عکسالعمل موافق یا مخالف در طبیعت پیدا شود و طبیعت نوعی هدایت ذاتی به سوی او داشته باشد. و همچنین معلوم نیست اگر انسانی در محلی تنها زندگی کند به طوری که جنس مخالف و یا انسان دیگر را هرگز نبیند، تحرک و میل و جنبشی در خود احساس نماید، و همچنین است تمایل علمی و حقیقتجویی و تمایل اخلاقی و غیره. یک عالم به خوبی احساس تشنگی علمی میکند برخلاف یک بیخبر. پس غریزه روحی نظیر دستگاه معده نیست که خود به خود خالی و پر بشود و احساس گرسنگی و تشنگی پیدا شود، بلکه