گرفته شود، بدون آنکه در اطراف این مطلب توضیحی داده شود. ولی ما میتوانیم در اینجا بیان خاصی ذکر کنیم از این قرار: در ربای تولیدی نوعی همکاری سرمایه و کارگر است بر خلاف تجارت که با سرمایه شخصی باشد و برخلاف اجاره کاری که براساس شرکت سرمایه و کار برای تولید نیست، بلکه براساس انتفاع شخصی از اثر سرمایه دیگری است. از این جهت ربای تولیدی نظیر مضاربه و نظیر کارخانهداری براساس مزد دادن است.

در تولید، هم سرمایه دخیل است و هم کار، احیاناً طبیعت و کار سبب تولید میشود مثل کشاورزی.

آیا کار باید در خدمت سرمایه باشد یا سرمایه در خدمت کار و یا هیچکدام؟:

در شرکت سرمایه و کار باید ببینیم که سرمایه باید در خدمت کار باشد یا کار باید در خدمت سرمایه باشد یا هیچکدام نباید در خدمت دیگری باشد. میتوان گفت در مضاربه هیچ کدام در خدمت دیگری نیست و در استخدام برای تولید، کار در خدمت سرمایه است و در ربا سرمایه در خدمت کار است. به این بیان ابتدائاً به نظر میرسد که ربای تولیدی که امروز رایج است خصوصاً با در نظر گرفتن اینکه بهره از حد معینی تجاوز نکند، نه تنها مشروع است بلکه بر مضاربه و بر مزد ترجیح دارد زیرا ربا به منزله مزد دادن به سرمایه است، کار سرمایه را در خدمت خود گرفته است.

آیا در ربای تولیدی سرمایه در خدمت کار است؟:

ولی این بیان درست نیست بلکه قضیه کاملًا برعکس است زیرا در اینکه در مضاربه سرمایه، کارگر را استخدام نکرده بلکه کارگر، سرمایه را آلت و ابزاری برای کار خود قرار داده و [این] دو تا دوش بهدوش یکدیگرند بحثی نیست، ولی در مزد کارگر اگر عادلانه باشد کارگر مزد خود را روز به روز گرفته بدون آنکه مسئول پیشرفت یا فروش یا ورشکست سرمایه باشد ولی این مزد را در مقابل کاری که انجام داده گرفته است. اگر کار نکند ولو به اینکه کار نباشد که بکند نمیتواند مزد بگیرد (و اگر تحمیل شود بر سرمایهدار که به هر حال مزد بدهد به کارگر، تسلط کار بر سرمایه را تقویت میکند) و اگر در بین، از کار کردن بیفتد به اینکه دست و پایش بشکند یا بمیرد باز هم