یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٢ - یادداشت دین و مسئولیت

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ١٣٢

یادداشت دین و مسئولیت

١. تلازم میان دین و مسئولیت، و اینکه دین برای مسئولسازی انسان است و فلسفه بعثت پیغمبران این است که بشر را متوجه مسئولیتهایش بکنند و دین نیامده که به بشر تأمین بدهد و از او رفع مسئولیت نماید، بلکه برعکس آمده است که مقام مسئول او را به خودش ارائه دهد. دین منهای مسئولیت، دین منهای دین است.

٢. هر چیزی آفتی دارد و آفت دین یا آفت بزرگ دین این است که به نام آن، تعلیماتی رسوخ کند که نتیجهاش رفع مسئولیت است، مثل آنچه مسیحیان درباره فادی بودن مسیح گفتند که فدا شد برای اینکه جرم امت را به گردن بگیرد و از آنها نفی مسئولیت کند، یا آنچه عوام میگویند نماز همه را مولی خواند.

٣. مسئولیت فرع بر چند چیز است: آگاهی، آزادی، توانایی (شرایط عامه تکلیف). ناآگاه (به شرط آنکه ناآگاهیاش تقصیر نباشد) و همچنین ناآزاد و مجبور [١] [مسئول نیست.] و همچنین ناتوان نیز مسئول نیست، آنهم ما دو نوع ناتوانی داریم: ناتوانی به قصور و ناتوانی به تقصیر. ناتوانی به تقصیر سلب مسئولیت نمیکند. برخی قدرتها به اصطلاح اصولیون قدرتهای تفویتشده است مثل کسی که آب دارد، در بیابان میریزد تا تکلیفش ساقط شود. به این اشخاص میگویند: الامتناع بالاختیار لاینافی الاختیار و اللامقدوریة بالتقصیر لاینافی المقدوریة. میگویند برخی قدرتها شرط وجوب و شرط تکلیف است ولی برخی قدرتها شرط وجود است و لازم است ایجاد شود.

٤. بحثی در اطراف عوامل اجتماعی میان مسلمین که در آنها

---

[١]. علیهذا فلسفههای جبرگرا نافی مسئولیتاند. رسوخ افکار جبرگرایی به شکل دیگر احساس مسئولیت را از انسان سلب میکند، همانطور که مسخ تعلیمات دین چنین است. در میان مسلمین، هم آن و هم این رسوخ پیدا کرد، بلکه اولی یعنی ناآگاهی نیز رسوخ کرد ولی در آن ناآگاهی، مسلمین خود مقصر و مسئول بودند، یعنی مسئول ناآگاهی خود بودند.