ظاهر است ـ بكنيم؛ اما بدون قرينه قطعى نمى‌توانيم حديثى را كه حامل يك حكم فقهى است، صرفاً به سبب احتمال اين كه از باب تقيّه باشد، از ظاهر آن برگردانيم و حمل بر تقيه بكنيم.

با اين بيان سيره اميرالموءمنين(ع) درجنگ صفّين حامل يك حكم فقهى است و آن وحدت امامت وولايت سياسى درجهان اسلام است. اين تحليل پيامى بود كه امام(ع) درجنگ صفّين براى سربازان خود داشت.

ب) تحليلى از پيام دوم امام(ع):

پيام دوم امام(ع) درجنگ صفين به مردم شام و معاويه بود كه به جنگ با آنها رفت. اين پيام حكم اتمام حجت بلكه حكم حجت را دارد كه بدون آن امام(ع) نمى‌توانست با مردم شام بجنگد. بايد حتماً امام(ع) به مردم شام بفهماند كه از آنها چه مى‌خواهد و چرا؟

عمده مطلب، جواب همين دوسوءال است.به تعبير ديگر پيام هايى است كه امام(ع) پيش از جنگ صفّين براى مردم شام و معاويه داشته است. اين پيام ها چه بايد باشد؟

پيام اول آن كه همگام با عموم مسلمانان به اطاعت درآيند و اطاعت از امام به دليل بيعت مسلمانان همانند بيعت با شيخين و عثمان برهمه واجب است.

حتماً امام(ع) چنين پيامى براى مردم شام و معاويه داشته است و به فرض كه كسى در سند نهج البلاغه شك كند، نمى‌تواند اصل مطلب را زير سوءال ببرد.

پيام دوم در جواب سوءال دوم است كه چرا امام(ع) آنها را به طاعت مى‌خواند با آن كه آنها از اول بيعت نكرده بودند؟

جواب امام(ع) واضح است؛ چون بيعت انصار و مهاجرين در مدينه براى همه مسلمانان الزام آور است؛ چه بيعت كرده باشند وچه نكرده باشند.

خود امام(ع) درنامه اى كه به معاويه مى‌نويسد، مى‌فرمايد:

انه بايعنى القوم الذين بايعوا ابابكر و عمر و عثمان، على ما بايعوهم عليه، فلم يكن للشاهد أن يختار ولاللغائب أن يَرُدَّ و إنّما الشورى للمهاجرين و