فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٥٢ - بررسى فقهى اوراق نقدى آيت الله سيدكاظم حائرى
و قبض نشده است، پرسيدم. امام(ع) پاسخ داد: جايز است همانا مردم «نحله» را اراده كرده و به خطا رفتهاند.
اگر قائل به تفاوت جوهرى بين نحله و هبه باشيم، روايت زراره كه به سند تام از امام صادق(ع) نقل شده، تأييدى است بر اشتباه مردم در نامگذارى نحله و هبه به صدقه، نه در نامگذارى نحله به هبه. امام در اين روايت فرموده است:
انما الصدّقة محدثة انما كان الناس على عهد رسول اللّه(ص) ينحلون ويهبون ولاينبغى لمن أعطى للّه شيئا ًان يرجع فيه قال: وما لم يعط للّه وفى اللّه فانّه يرجع فيه نحلة كانت أو هبة حيزت أو لم تحز (٣٩)؛ يعنى صدقه واژه نويى است، مردم در عهد رسول خدا(ص) نحله و هبه مىكردند و براى كسى كه در راه خدا چيزى دهد، رجوع به آن شايسته نيست و چيزى كه در راه خدا و براى خدا داده نشده باشد چه هبه باشد و چه نحله، چه حيازت شده و چه نشده، رجوع در آن جايز است.
به گمان من مراد از جديد بودن صدقه يا چيزى كه مردم در آن به خطا رفتهاند، وقف يا صدقه ءجاريه بوده و گرنه اصل تصدّق بر مسكين و يتيم و اسير در قرآن آمده و در عهد رسولاللّه(ص) نيز ثابت است.
به هر حال ظاهراً مراد از عدم قبض مذكور در روايت امام صادق(ع) به سند ابى المغرا از ابى بصير، عدم قبض صدقه دهنده يا واهب است نه قبض توسط كسى كه به او صدقه داده شده يا موهوب له است. اين بخش «قسمت أو لم تقسم» (تقسيم شده باشد يا نشده باشد) از سخن امام(ع) نيز قرينهاى است بر مطلب فوق، ظاهراً اين بخش روايت به تقسيم ارث اشاره دارد و از بحث ما خارج است. اما در نقل ديگر ابى المغرا از ابى بصير از امام صادق(ع) كه ذكر آن آمد، به صراحت مىرساند كه قبض صدقه دهنده مراد است. در آن جا كه روايت مىكند: «سألت أباعبداللّه(ع) عن صدقة ما لم يقسم و لم يقبض ... يعنى از امام صادق(ع) حكم صدقهاى را پرسيدم كه هنوز تقسيم و قبض نشده است ...» مفروض
(٣٩) همان، ب٣، از الهبات، ح١.