تعبیر آندره پی یتریک نوع انسان گرائی انتزاعی یا رؤیائی است یعنی پایه‌ و اساسی ندارد ، توجیه نکرده است که چرا انسان از خود بیگانگی دینی پیدا می‌کند و از چه راهی باید با آن مبارزه کرد ، همین قدر که گفته است که‌ انسان از خود بیگانه می‌شود ، گوئی خود بخود و بطور اتفاقی چنین حالتی‌ پیش می‌آید و مثلا بعد هم می‌شود با عزم و تصمیم انسان را به خودش باز گرداند . کانه طرز تفکر فوئرباخ چنین چیزی بود . مارکس ضمن اینکه انسان‌ گرائی را از فوئرباخ استفاده کرد خواست آنرا از صورت یک امر انتزاعی‌ به صورت

&gt می‌شود ، نفس علم هم باید عوض شود ، یعنی خواه معلوم ثابت باشد یا متغیر ( که البته هم متغیر است ) علم به اعتبار اینکه خودش محکوم‌ قوانینی است که واقعیت محکوم آن قوانینی است ، نفس علم حتی نسبت به‌ آن شرائط محدود نمی تواند باقی باشد یعنی علم شما به امر دیروز و شرایط دیروز با همان قیود ، نمی تواند امروز هم صادق باشد ، امروز نسبت به‌ همان شرائط هم باید متغیر باشد ، بنابراین ، این حرف شامل تمام علمهای‌ عالم می‌شود ، از جمله ، علم به اینکه همه چیز متغیر است ، از باب اینکه‌ خود این علم یکی از چیزهاست ، و یکی از آن پدیده‌ها است پس نمی تواند دیروز هم همانطور صادق باشد ، و امروز هم همانطور صادق باشد ، سؤال سوم : اگر ما علم را انعکاس خارج دانستیم و گفتیم خارج همیشه در تغییر و تحول است بنابراین ، ثبات این علم باید باشد ، چون فرض اینست‌ که خارج همیشه در تغییر است و علم هم جز انعکاس خارج چیز دیگری نیست . جواب : اولا علم انعکاس خارج نیست ، انعکاس مقدمه‌ای است برای علم ، و معنای آن اینستکه یک صورت را در یک لحظه‌ای در ذهن ثابت نگه می‌دارد ، و لهذا علم است ، و اگر صورت ذهنی تغییر بکند علم نیست . مثال آن‌ درست مثال دوربین عکاسی است ، دوربین عکاسی یک منظره متغیر را ثابت‌ نگه می‌دارد ، یعنی اگر بنا بشود دوربین عکاسی به موازات خارج تغییر بکند آنوقت دوربین عکاسی فائده‌ای ندارد ، چون فائده دوربین عکاسی اینستکه یک‌ وضع خاص را ثابت نگه می‌دارد و هر چه تغییرات در " معکوس " حاصل شود ، عکس به حال خود ثابت است . اگر بنا شود " عکس " به موازات‌ تغییرات " معکوس " تغییر کند مثل آینه می‌شود ، آینه می‌تواند چیزی را ثابت نگه دارد ؟ نه . سؤال کننده : اگر آنها گفتند علم همین است چه می‌گوییم ؟ جواب : آخر فرض اینستکه علم یک حالت ثباتی دارد ، این را شما چه‌ می‌گویید . سؤال کننده : حالا آیا واقعا آنها قائل به ثباتی برای علم هستند ؟ یا علم را تنها انعکاس خارج می‌دانند ؟ جواب : آنها ممکن است علم را تنها انعکاس بدانند ولی این نظر حتما درست نیست و ما جواب می‌دهیم . مسئله علم ، بعد منجر به این می‌شود که‌ تکلیف حقیقت و خطا چه می‌شود . چون اینها می‌خواهند بگویند یک شیئی‌ نسبت به همان حالتی که علم نسبت به آن حالت بوده است خطای خودش را در بر دارد و تبدیل به خطای خودش می‌شود ، چون تبدیل به ضد خودش می‌شود ، بعد این مسئله برای &gt