[ دیدیم که با مسأله تکامل نمی شود با یأس و پوچی مبارزه کرد . لذا راه دیگری اندیشیده‌اند ] . نهایت حرفی که زده‌اند این است که گفتند انسان دارای دو وجدان است : وجدان فردی و وجدان نوعی .
پس انسان دو " من " دارد : من فردی و من اجتماعی . و همچنانکه انسان‌ یک من تن دارد و یک من روح ، و از من تن میگذرد و به بقاء روح امیدوار است ، اینها هم دو " من " دارند ، من نوعی و من فردی ، " من " فردی‌ از بین میرود ولی " من " نوعی از بین نمیرود . البته این ، غیر از فلسفه مارکسیستها است این حرفی است که امثال دورکیم گفته‌اند و تازه‌ حرف درستی هم نیست ، و اگر فرض شود که این فلسفه درست است و انسان‌ در درون خودش دارای دو " من " است ، و دارای دو گونه عواطف است‌ بالفعل ، هم من فردی را دوست دارد و هم من نوعی را بنابراین در ایثارها من فردی را فدای من نوعی میکند ، و یأس و ناامیدی از بقاء من بعنوان فرد ضرر ندارد ، در مقابل اعتقاد و امید به اینکه من نوعی باقی است ، بر فرض صحت این فلسفه میتوان برای انسان امید درست کرد و او را از یأس‌ نجات داد نه صرف اینکه طبیعت در تکامل است .
تنها این فلسفه " دومی " است که میتواند در مقابل الهیون وجهی برای‌ امیدواری ارائه دهد [ ولی صحت این نظریه خیلی بعید و اثبات آن دشوار است ] . الهیونی که میگویند : فقط مسئله جاودانگی روح و اعتماد به خدا و اتصال به خدا و اینکه ذره‌ای از عملهای انسان گم نمیشود ، و تمام اعمال‌ انسان در پیشگاه الهی محفوظ است و همه بازگشتشان به سوی اوست آری در برابر اینها ، تنها فلسفه دو " منی " میتواند حرفی باشد ، هر چند این‌ حرف هم یک زور زدن بیجا بیش نیست .

&gt صدفهای دیگر ، این حسابی است که ماداریم . به حساب اینها که چنین‌ چیزی نیست ، با توجیه و تأویل نوعی میخواهند مطلب را درست بکنند ، و الا یک فرد مسلما خاک میشود و از بین میرود ، او که قطعا به کاملتر از خودش تبدیل نمیشود . اینها میخواهند در نوع تکامل درست بکنند ، در فرد که تکاملی نیست ، زید ابن عمر و زندگی کرد و مرد و بعد هم پوسید و خاک‌ شد ، او کی تبدیل به کاملتر از خودش شد ؟ میگویند : جامعه باقی است ، یعنی افراد را به منزله اعضاء جامعه تلقی میکنند و میگویند اگر فرد از بین میرود ، جامعه باقی است ، عضو جامعه از بین میرود برود ، کل که باقی‌ است ، و انسان کلی باقی است . ولی روشن است که این بقاء تا وقتی است‌ که زمینی و جامعه‌ای وجود داشته باشد ، ولی وقتی که زمین منفجر شد و از بین رفت انسان کلی هم دیگر باقی نیست . بلکه ممکن است انسانی و جامعه‌ دیگری از نو بوجود بیاید نه اینکه همین جامعه موجود تبدیل به کاملتر از خودش میشود ، مگر اینکه چشم بسته بگوییم لابد همینطور میشود چون مقتضای‌ دیالکتیک همین است ، انشاءالله میشود !