مسئله " نقش عمل در ساختن انسان " از آن مسائلی است که جزئی از حقیقت را در بر دارد ، یعنی همان مسئله‌ای است که ما همیشه درباب عمل‌ می‌گوییم ، و اتفاقا در جنبه‌های معنوی و روحی ، جزء اصول معارف اسلامی‌ است ، که از این جهت حرف‌های عرفا هم بر این پایه بنا شده است ، در باب علم و عمل مخصوصا در علوم معنوی حتما مطلب همین جور است ، در علوم‌ الهی و ایرانی ، مسئله عمل بیش از هر چیز دیگری مطرح است .
در تفسیر سوره مبارکه مطففین می‌فرماید : « الا یظن اولئک انهم مبعوثون‌ ٠ لیوم عظیم ٠ یوم یقوم الناس لرب العالمین ٠ کلا ان کتاب الفجار لفی‌ سجین . . . ٠ ویل یومئذ للمکذبین ٠ الذین یکذبون بیوم الدین ٠ و ما یکذب‌ به الا کل معتد اثیم ٠ اذا تتلی علیه ایاتنا قال اساطیر الاولین ٠ کلا بل‌ ران علی قلوبهم ما کانوا یکسبون ». در این آیات علت تکذیب را اعتداد تجاوز ، کثرت و تراکم اثم دانسته است ، آنکه آیات را اساطیر می‌خواند آنها نیستند ، گناهان متراکم شده و فجورها و انفجارهای روحی در اثر تراکم‌ گناه است ، چرا اعتداد علت تکذیب است ، زیرا هر عملی کسب است ، یک‌ رابطه یک طرفی نیست که یک طرف فاعل و طرف دیگر فعل و مفعول باشد ، بلکه هر عملی در همان حال که عمل است عامل است و هر عامل در همان حال‌ که عامل است معمول است : تأثیر متقابل عامل و عمل . لهذا اثر هر عملی‌ تنها مصرف کردن انرژی نیست ، اکتساب هم هست . حکما می‌گویند : انسان‌ هر عملی را که مرتکب می‌شود از آن عمل به موجب ماهیتی که آن عمل دارد صورت می‌پذیرد ، تدریجا آن عمل می‌شود ، و تدریجا ماهیت آن حقیقتی را می‌یابد که آن عمل ، اثر طبعی او است مثلا ماهیت سگ بودن در تکرار عمل‌ در زندگی . می‌توان گفت همان ملاکی که در تعلم صنایع هست که انسان به‌ واسطه تکرار عمل ، آن صنعت صورت روحی او می‌شود ( مسئله از - خود بیگانگی ) در هر عمل غیر صنعتی هم اعم از عمل صالح و غیر صالح است .
" « من اخلص الله اربعین صباحا ، جرت ینابیع الحکمة من قلبه علی‌ لسانه » "

&gt اگر بعد مورد نیاز نبود و به کار نرفت ، در اثر کار نکردن از بین‌ می‌رود ، که مثال معروفش همان گردن زرافه و چشمان موش کور است ، که‌ اولی در اثر نیاز و به کار بردن دراز شد و دومی در اثر . بی نیازی و به‌ کار نبردن از بین رفت . این نظریه را علمای زیست شناسی امروز قبول‌ ندارند و این نظریه مردود است . سؤال کننده : پس چرا " انگلس " اسم کتابش را " نقش کار در انسان‌ ساختن میمون " گذاشته است ؟ جواب : منظور جنبه فکری است [ یعنی میمون به مرحله‌ای رسیده بود که‌ می‌توانست فکرش را به کار بیندازد و این فکر در اثر کار به مرحله فکر انسانی برسد ] والا این حرف اختصاص به انسان نباید داشته باشد و حال‌ آنکه اینها می‌گویند " انسان آفریننده خودش است " و تکیه‌شان روی تکامل‌ فرهنگی انسان است [ نه تکامل طبیعی و زیستی ] والا همه حیوانها نیز چنین‌ بودند .