جواب : کجا قبول می‌کنند ؟ همین آقای مجادل و استادش در کتاب " زمینه جامعه شناسی " اشکال به شوروی را قبول ندارند و حتی در مقام مثال‌ هم همین جامعه‌ها را مثال می‌آورند ، تازه چین هم در این چند سال اخیر همان‌ راه را دارد میرود پس جامعه‌ای که این خیالات در آن به فعلیت رسیده باشد و همه‌اش حواله به آینده نباشد کدام است ؟ ایراد مدعی به مجادل همین است که تو همه‌اش داری وعده سرخرمن می‌دهد مجادل جواب می‌دهد که نه همه‌اش وعده نیست فعلیت هم دارد و این معنایش‌ این است که همین وضع موجود در کشورهای سوسیالیستی را قبول دارد . مدعی‌ اشکال می‌کند که این نمونه‌ای که ادعا می‌کنی نمونه ایده‌آل نیست . اینهم‌ چیزی است مثل نمونه‌های دیگر و اشکالش هم درست است ، منتهی مدعی تنها به سرمایه داری جامعه‌های کمونیست ایراد می‌کند و از طبقاتی بودن آن‌ جامعه‌ها صحبتی به میان نمی آورد . تنها می‌گوید : " پایان آن سرمایه داری‌ است " . مجادل که به او جواب می‌دهد . نمی گوید : نه ، سرمایه داری‌ نیست ، چون چنین جوابی نمی تواند بدهد [١] .
می‌گوید : نه خیر نه خیر در تاریخ پس رفت و عقب گرد نیست . " عقب‌ گرد نیست " که جواب نشد ، جواب امر عینی را باید داد . این حرف نظیر داستان آن کسی است که به او می‌گفتند قاضی حکم کرده است که تو مرده‌ای و حکم قاضی نقض شدنی نیست ، هر چه می‌گفت زنده ام گوششان بدهکار نبود چون‌ قاضی حکم کرده است . حالا اینهم تنها مستندش این استکه تاریخ پس گرد ندارد ، تکامل سرنوشت انسان است . بعد ، یگانه تنزلی که می‌کند این است‌ که می‌گوید : گیرم رسیدن به کمال مطلق برای انسان ناممکن باشد با اینکه‌ قبلا گفته بود که یک منزل و یک مقصد نهائی برای انسان در کار است که‌ همان جامعه بی طبقه باشد ، اینجا با یک " گیرم " حرفی می‌زند که باز سبب اشکال تازه‌ای از جانب مدعی می‌شود . [ مجادل ] می‌گوید : گیرم رسیدن‌ به کمال مطلق برای انسان ناممکن باشد ( یعنی آن کمال هم باز یک کمال‌ نسبی است ) [ ولی ] به کمال نسبی رسیده‌اند ، و بعد خواهد گفت که اساسا کمال مطلق معنی ندارد .

اشکال :

اینجا دو سه تا اشکال می‌شود کرد : یکی اینکه : این مسئله دو دوره داشتن کمونیزم آیا با اصول دیالکتیک‌ تطبیق می‌کند ؟ این یک اشکال بسیار اساسی است و جوابی هم علی الظاهر ندارد . یعنی یک اشکال در تفسیر

[١] در چندین سال قبل خلیل ملکی که از کمونیستهای پروپا قرص بود و بعد انشعاب کرد و نیروی سوم را بوجود آورد ، و از اوضاع کشورهای کمونیستی هم‌ خوب اطلاع داشت ، کتابی نوشت بنام سرمایه داری دولتی یا کاپیتالیزم‌ دولتی ، و همین مطلب را ثابت کرد که آنها عملا رسیده‌اند به سرمایه داری‌ . البته او نمی خواست بگوید سرمایه داری سرنوشت انسان است ، بلکه‌ می‌خواست بگوید اینها سوسیالیست واقعی نیستند ، دروغ می‌گویند .