یعنی من مردم ولی در هر مرحله که مردم به مرحله کامل‌تر رسیدم . همانطور که زندگی مرگ خودش را در بطن خویش دارد ، زندگی نیز در بطن همین مرگ‌ است و آن زندگی که در بطن این مرگ است از زندگی اول راقی‌تر و عالی‌تر است ، اتفاقا این سخن در کلمات سقراط آمده است .
در احوالات سقراط نوشته‌اند که وقتی او در بقاء روح فردی استدلال می‌کرد می‌گفت در طبیعت هر چیزی به ضد خودش تبدیل می‌شود از تاریکی روشنی ، از . . . و از مرگ زندگی بر می‌خیزد . و مردن انسان یک مردن علی الاطلاق‌ نیست بلکه حتما در بطن این مرگ زندگی هست و البته مقصود او از زندگی‌ در اینجا همان بقاء روح پس از مرگ بود ، به طوری که وقتی در زندان بود و به مرگ محکوم شده بود و قرار بود که لحظاتی بعد آن جام شوکران را به‌ او بدهند ، افلاطون و دیگر شاگردانش به گرد او جمع شده بودند و مثل ابر می‌گریستند ، او گفت پس من افسانه می‌گویم برای شما ؟ چرا گریه می‌کنید ؟ من که گفتم مرگ وجود ندارد و از هر مرگی زندگی برمی‌خیزد و اگر من بمیرم‌ در یک شکل می‌میرم و در یک شکل دیگر باقی هستم ، روح من جاودانی است .
پس اینها حرفشان این است که منطق جدل در عین اینکه فلسفه " نیستی " است ولی منطق ناامیدی و یأس نیست ، چون منطق تکامل است [١] در اینجا ممکن است کسی اشکال کند که به این ترتیب یأس و ناامیدی از بین نمی رود ، زیرا امید و ناامیدی به فرد وابسته است . فلسفه " بودن‌ " به قول اینها اصل امید را به فرد می‌دهد و می‌گوید تو به عنوان یک فرد و یک شخص می‌توانی جاودان باقی بمانی ، ولی در اینجا بقاء را به نوع‌ می‌دهد و می‌گوید نوع انسان باقی است . در این کتاب راجع به این جهت‌ بحث نشده است و خود هگل و مارکس هم این بحث را مطرح نکرده‌اند ولی‌ کوششهای زیادی شده است ( مخصوصا در فلسفه فیلسوف معاصر ، هایدگر ) تا باقی بودن فرد را نیز به یک نحوی ثابت کنند ، هایدگر بحثی دارد که با بحث ما درباره کلی طبیعی [٢] بسیار نزدیک است ، در آنجا خواسته است‌ که با یک نوع ریسمان بازی‌های فلسفی ثابت کند انسان که باقی است فرد هم‌ باقی است ، در عین اینکه فرد هم باقی نیست . به عبارت دیگر انسان که‌ باقی است " خود " واقعی باقی است . من دو " خود " دارم : یکی خود فردی و دیگری خود انسانی ، کانه انسان به نحو کلی در " من " وجود دارد ، یعنی همین

[١] این مضمون در اشعار امروزی‌ها هم هست . اخیرا در مجله دانشکده علوم‌ تربیتی یکی از سرایندگان شعر نو در همین زمینه شعری داشت راجع به اینکه‌ اگر چنین می‌شود و یا چنان می‌شود ، من می‌روم و همه چیز می‌رود غم نیست . چرا ؟ چون راه باقی است ، راه جاودان است . سراینده مذکور کتابی دارد به نام " جدال با مدعی " در دو قسمت که‌ قسمت دومش راجع به شعر نو است و در مورد نظر ما نیست ، و در قسمت‌ اول راجع به خودکشی و فلسفه پوچی بحث می‌شود . در همانجا بحثی راجع به‌ تکامل کرده است . [٢] بحث کلی طبیعی ما بحثی بسیار بسیار عالی است و اساسا فلسفه اروپا در این بحث کلی طبیعی به کلی سر درگم است .