یک بحث دیگری هست راجع به اینکه خود وحدت و کثرت چه تقابلی بینشان‌ هست ، مرحوم آخوند در اسفار به این نتیجه میرسد که تقابل بین این دو ، نوع پنجمی از تقابل است ، و این دلیل بر اینستکه حصر تقابل در آن چهار قسم حصر عقلی نیست ، حصر استقرائی است .

بحث تقابل از مسائل منطق است یا فلسفه ؟

بحث دیگری هم هست راجع به اینکه ، مسئله تقابل ، از مسائل منطق است‌ یا فلسفه ، ( چون در هر دو علم بحث میشود ) و یا اینکه از نظری منطقی‌ است و از نظری فلسفی ؟ قدمای منطقیین بحث تقابل را بطور کامل در منطق‌ مطرح میکردند . اما متأخرین از منطقیین ، از چهار قسم تقابل ، تنها تناقض را طرح میکنند . در فلسفه هم ، همه انواع تقابل مطرح میشود ، و گاهی هم بحث تناقض را مستقلا طرح میکنند ، مثل شیخ در الهیات شفا مرحوم‌ آخوند هم ( ظاهرا در بحث اتحاد عاقل و معقول ) تناقض را مستقلا بحث‌ کرده است . اینکه ما مسأله تقابل را از مسائل فلسفه بدانیم ، به همان جهت است که‌ ذکر شد ، یعنی از باب اینستکه موضوع فلسفه موجود بما هو موجود است . و وحدت و کثرت هم از عوارض موجود بما هو موجود است تعینات ، مادامیکه‌ به تعین خاص منتهی نشود ، و موجود را از شکل موجود بما هو موجود خارج‌ نکند ، هر چند هزار تقسیم هم برای موجود بشود ، باز هم بحث درباره آن ، از مسائل فلسفه اولی است . بنابراین احکام تقابل و احکام تناقض و تضاد از مسائل فلسفه اولی است . و اما اینکه مسأله تقابل را از مسائل منطق بدانیم ، به اعتبار این است‌ که در منطق بحث از معرف و حجت است ، یا به تعبیری که شیخ و دیگران‌ دارند ، موضوع منطق معقولات ثانیه است ، معقولات ثانیه منطقی که ظرف‌ عروض و ظرف اتصاف آنها هر دو ذهن است ، مثل کلیت و جزئیت و امثال‌ اینها از قبیل معرف بودن ، قیاس بودن ، که همگی مربوط به عالم ذهن و به‌ یک تعبیر مربوط به شناخت است . به این اعتبار ، مسأله تقابل و مسأله تناقض ، از مسائل منطق نیست ، چون تقابل و نیز تناقض از معقولات ثانیه فلسفی است که ظرف عروضش ذهن‌ است و ظرف اتصافش خارج ، یعنی اشیاء در خارج بنحوی اتصاف به این‌ خصوصیات ( تضاد و تناقض و . . . ) پیدا میکنند ، نه اینکه در ذهن اشیاء متصف به امتناع اجتماع باشند ، بلکه ذهن حکم میکند به امتناع اجتماع در خارج ، که تصور این مسئله یک تصور بسیار مشکل و معضلی است و بحث‌ قضایای بتیه و غیر بتیه را در منطق پیش آورده است که چطور میشود ظرف‌ عروض ذهن باشد و ظرف اتصاف خارج ، و اساسا این تعبیر ( قلمبه سلمبه ) گفته می‌شود ظرف عروض ذهن است و ظرف اتصاف خارج یعنی چه ؟ . این‌ تفکیک میان عروض و اتصاف چه معنی میدهد ؟ این مطلبی است که در جای‌ خود باید بحث شود . بنابر این بحث تناقض نمی تواند از بحثهای منطقی باشد ، و اگر در منطق‌ ذکر میشود از باب مبادی و مقدمات مسائل منطق است ، نه خود مسائل . گذشته از اینکه اصل تناقض یک اصل بدیهی است و لذا از مسائل هیچ علمی‌ نیست . چون مسائل هر علم باید نظری باشند و