رسیدیم به مسئله نیاز حرکت به علتی ماوراء متحرک . با آنچه در جلسات‌ پیش ذکر شد ، روشن میشود آنچه که آنها با ضرس قاطع میگویند که بنابر اصول دیالکتیک حرکت شیئی نیاز به ماوراء خود ندارد ، تنها با فلسفه هگل‌ جور در می‌آید . در صورتیکه مقدمات فلسفه او پذیرفته شود [ که آن مقدمات‌ هم پذیرفتنی نیست ] میتواند این حرف [ بی نیازی حرکت از ماوراء ] درست باشد . برای اینکه از نظر هگل ، حرکت حکم یک مفهوم انتزاعی را پیدا میکند که از دو چیز دیگر بنحو ضرورت ذاتی منطقی ، انتزاع میشود و از نوع لازم و ملزومهائی میشود که ما هم در فلسفه خودمان ، آنها را بی‌ نیاز از جعل میدانیم و میگوییم رابطه ذاتی خودش رابطه ضروری است و استغناء دون الجعل دارد ، از باب اینکه ذاتی هویتی مستقل از ذات ندارد ، و کثرت ذات و ذاتی کثرتی است که ذهن میسازد در واقع و نفس الامر ذات و ذاتی دو هویت ندارند . ولی با نپذیرفتن فلسفه هگل ، دیگر باب حرکت و متحرک را نمیتوان از باب دلیل و نتیجه بشمار آورد بلکه از باب علت و معلول است ، وقتیکه‌ پای علیت به میان آمد ، قهرا آنها هم باید برای حرکت علتی ذکر کنند ، و از همینجا تضاد را علت حرکت مطرح میکنند . ولی حقیقت اینستکه تضاد نمیتواند علت حرکت باشد ، بلکه خود تضاد معلول حرکت است . البته این‌ حرکت بدان معنی نیستکه تضادها ، تأثیری در حرکتها ندارند ، بلکه بدون‌ شک تضادها هم تأثیر در حرکت دارند ولی مطلب مهمی که باید مورد توجه‌ قرار گیرد اینستکه : تضادها تأثیرشان در حرکت بنحو علیت ایجادی نیست‌ بلکه بنحو اعداد و تحریک محرکهاست . گاهی تأثیر شیئی در حرکت ، به این نحو است که حرکت را مستقیما ایجاد میکند مانند نیروی موجودی در سنگ که علت مباشر حرکت است و گاهی هم‌ بنحو اعداد و تحریک محرک است ، مانند ضربه‌ای که از خارج بر سنگ وارد بیاید که نقش این ضربه تغییر نیروی موجود در سنگ و ایجاد مبدأ میل در آن برای تحریک است ، نه اینکه خود ضربه علت حرکت باشد و حرکت پس از انفکاک از علت خود باز ادامه پیدا کند . نه ، انفکاک علت ایجادی از معلول محال است . مثال دیگر اعمال یا سخنانیست که غضب و خشم را در شخص بر انگیزد و او را وادار به کارهای جنون آمیز نماید . بدون شک عمل یا سخن به خشم آورنده‌ علت مباشر کارهای جنون آمیز نیست ، علت مباشر خود شخص است . سخن به‌ خشم آورنده [ و گوینده آن ] سبب هستند ، و نقششان تحریک محرک است . لذا از نظر فقهی ما سبب را هم شریک در اثم میدانیم چون برای او نحوی‌ دخالت و تأثیر قائل هستیم تضادها هم بدون شک تأثیر بسیاری در حرکتها دارند ولی وقتی ما مطلب را تحلیل فلسفی میکنیم میبینیم که نقش تضادها نقشی است که در فقه بنام سبب از آن تعبیر میکنند نه نقش مباشر یعنی‌ تضادها سبب میشوند که علتها حرکتها را ایجاد کنند . پس وقتی میگوییم تضادها علت نیستند ، مقصود اینستکه علت مباشر نیستند ، و وقتی