بحث‌های قرآنی بسیار جالب است که در جاهای متعدد از المیزان بدان اشاره‌ شده است و چنانکه گفتیم از نظر ما هم تا حد زیادی درست است یعنی جامعه‌ حکم یک موجود زنده را دارد و حیات بر جامعه حکم فرما است ، انفراد محض و مطلق در کار نیست .

جامعه ، یک موجود تک حیاتی است یا چند حیاتی ؟

چون جامعه ترکیب مخصوص به خود دارد و مانند ترکیب‌های دیگر نیست پس‌ می‌توانیم بگوییم جامعه که یک موجود زنده است در عین اینکه موجودی چند حیاتی است یک موجود تک حیاتی است . اما این که تک حیاتی است به این‌ معنی است که جامعه مانند یک فرد است که یک روح و یک حیات دارد و این حیات او بر تمام حیات‌های عضو او حاکم است ، کانه یک ماهیت جوهری‌ دارد ، و یک سلسله خواص و آثار دارد ، که خواص و آثارش تابع جوهرش‌ هستند . اکنون این سؤال مطرح می‌شود که ماهو جوهر حیات است ؟ جوهر جامعه‌ چیست ؟ ممکن است مثلا کسی بگوید : آن جوهر جامعه که همه امور وابسته به او از آثار و عوارض او هستند . روح مذهبی است . آن روح اصلی حاکم بر جامعه‌ها مذهب است و غیر آن هرچه هست ، ناشی از آن است البته این حرفی است که‌ خود پیروان مذاهب هم هرگز نمی گویند یعنی قرآن چنین چیزی نمی گوید ، قرآن خود در زندگی بشر به جنگ مذهب و ضد مذهب قائل است ، و اقلیت را برای اهل مذهب قائل است و اکثریت را برای دشمنان آنها . ولی عرفا تقریبا چنین دیدی دارند ، دیدی که آنها درباره انسان دارند این است که‌ قائل به فطرتی هستند که می‌گویند محال است انسان در اعماق روح خودش جز خدا چیزی را بخواهد ، و حتی خودش هم در مورد خواسته خودش اشتباه می‌کند ، همان وقت هم که می‌گوید منکر خدا هستم ، در حقیقت منکر خدا نیست ، و اگر بت را هم می‌پرستد از باب خطای در تطبیق است و الا در باطن خودش ، خدا را می‌پرستد . چنین دیدی لازمه‌اش این است که روح اصلی جامعه را روح‌ الهی بدانند . آن کسی که می‌گوید " ما احب احد غیر خالقه اصلا ، وکلنه‌ تعالی احتجب تحت اسم زینب و سعاد و . . . " قهرا چنین نظری دارد ، ولی این غیر از منطق معمولی پیروان مذاهب است . ممکن هم هست کسی برای تاریخ ، حیاتی قائل باشد که جوهر آن حیات غیر از مذهب است و مثلا اقتصاد است . این‌ها حرفشان بر می‌گردد به این که‌ جامعه یک موجود زنده است ، و از این نظر ماهیتی دارد و آن ماهیت واقعی‌ جامعه ، واقعیت اقتصادی است ، چیزهای دیگر در حکم اعراض و توابع‌ اقتصاد هستند ، جوهر جامعه و جوهر تاریخ را اقتصاد تشکیل می‌دهد ، مذهب ، اخلاق ، . . همه بقول اینها روبنا است و همه اعراض است که تابع یک‌ جوهرند . ممکن هم هست که کسی برای جامعه روح دیگری غیر از اقتصاد قائل باشد . این مقدمه برای این بود که معنی این حرف که گفته می‌شود ماتریالیسم‌ تاریخی یک نوع برداشت اقتصادی از تاریخ است روشن شود . گفتیم که معنای‌ این سخن این است که ماهیت