یا " « من عمل علم و من علم عمل » " : علم مقدمه عمل و عمل مقدمه علم‌ است .
و اساسا به طور کلی در این که کار انسان ، انسان را می‌سازد ، بحث خوبی‌ حکمای ما از زمان بوعلی داشتند تحت این عنوان که : عمل ، انسان را به‌ شکل خودش در می‌آورد . آنها چون قائل به اصالت روح هستند توجیه این‌ مطلب از نظر آنها ، خیلی کار ساده‌ای است . آنها مطلب را این جور بیان‌ می‌کنند که همین جور که انسان هر ملکاتی داشته باشد و علم او هر نوعیت‌ خاص و چگونگی خاص داشته باشد ، عملش قهرا تابعی است از علمش ( « قل‌ کل یعمل علی شاکلته ») عکس قضیه هم صادق است ، یعنی اگر انسان ولو به‌ حکم یک سلسله علل اتفاقی ، یک عملی انجام بدهد که این عمل متناسب با یک فکر خاص و با یک روح خاص باشد [ این عمل در او تأثیر می‌گذارد ] یک آدم با تقوی مادام که با تقوی است و مادام که با اصول تقوی فکر می‌کند ، عملی که از او سر می‌زند متناسب با او است ، حالا این شخص با تقوی در یک شرائطی قرار می‌گیرد که فکر گناه در او پیدا می‌شود بعد گناهی‌ مرتکب می‌شود برخلاف مقتضای تقوایش ، این گناه او را به همان حالت اول‌ باقی نمی گذارد و او دیگر آن آدم اول نیست ، چون وقتی انسان عملی را مرتکب می‌شود ، اندیشه آن عمل در روحش پیدا می‌شود تصور آن عمل و غایت‌ آن عمل برای او پیدا می‌شود ، یعنی روحش با عمل نوعی اتحاد پیدا می‌کند ، این است که بعد از آنکه عمل پایان یافت ، اثری از آن در روح انسان باقی‌ می‌ماند [١] . اگر همین عمل تکرار شود ، درست مثل صورت ضعیفی که از یک شیئی گذاشته شده بار دوم این اثر روی اثر اول می‌آید و آن را عمیق‌تر می‌کند . اگر این عمل بارها تکرار شود ، کم کم به جوری می‌شود که اثر این‌ها تدریجا غلبه می‌کند بر وضع سابق ، یعنی تا یک مدتی در این روح انسان ، دو کیفیت متضاد هست و به قول امروز ، انسان دارای دو شخصیت است ، نیمی‌ از وجودش وجود تقوائی است واقعا ، و نیمه دیگر از وجودش وجود یک فاسق‌ است واقعا ، گاهی این نیمه غلبه می‌کند و گاهی آن نیمه و به قول خیام :

یک دست مصحفیم و یک دست به جام

گه نزد حالالیم و گهی نزد حرام

این گاهی وقت‌ها از باب این نیست که یک نوع نفاق در کار هست و

" یک دست مصحفیم و یک دست به جام "

، بلکه به حکم دو شخصیتی است که نیمی این جور حکم می‌کند و نیمی آن جور ، به علت خاصی آن طرف غلبه پیدا می‌کند ، به علت دیگری آن طرف ، بعد کم‌کم به صورتی می‌شود که آن نیمه غلبه پیدا می‌کند ، یعنی تدریجا صورت‌ روحش ، صورت این عمل فاسقانه و فاجرانه می‌شود ، آن وقت است که در نهایت سهولت این عمل فسق و فجور از او صادر می‌شود، و دیگر وقتی می‌خواهد عمل تقوائی انجام دهد برایش یک امر غیر طبیعی است " « کلا بل ران علی‌ قلوبهم ما کانوا یکسبون » " از این بهتر دیگر نمی شود تأثیر عمل بر روح‌ را بیان کرد ، تأثیر عمل در ساختن انسان و در چگونه ساختن انسان ، همان‌ نفس عملشان رینی

[١] آقای خمینی درس اخلاق که می‌گفتند از آن حرف‌هائی که همیشه بر آن‌ مبنا تکیه می‌کردند و حرف می‌زدند همین مسئله اثر گذاشتن عمل روی روح‌ انسان بود که چگونه هر عملی یک صورت مشابه و متناسب با خودش بر روی‌ روح انسان باقی می‌گذارد .