به این معنی از تضاد است که گفته می‌شود عالم طبیعت در تزاحم است ، دار اضداد است ، و سر اینکه این عالم عالم فنا هست همین تزاحمها و تضادهاست ( البته از نظر شیخ و دیگران ، و الا مرحوم آخوند این حرف را صد در صد قبول نمیکند چون او که قائل به حرکت جوهریه است و معتقد است‌ که در طبیعت و در ذات خود ماده صورتها متکامل میشوند و بعد میرسد به‌ مرحله‌ای که نیازش از ماده بریده و قطع میشود ، قهرا قبول ندارد که همه‌ مرگها و فناها اخترامی هستند بلکه قائل به مرگ طبیعی نیز هست ، و نتیجه‌ حرف ایشان این میشود که علت موت در درون خود اشیاء هست ولی نه به‌ نحوی که اینها میگویند یعنی به عنوان یک عامل مخرب ، بلکه به عنوان‌ اینکه نفس ( و هر صورتی ) مدبر بدن است ، تدریجا که تکامل پیدا میکند ، رابطه‌اش ضعیف میشود ، رابطه‌اش که ضعیف شود قهرا پیری و فرسودگی‌ بدنبال آن خواهد آمد ، پس بنابراین ، عامل مرگ در درون شیئی است ولی‌ نه به معنای اینکه عاملی از درون به تخریب شیئی میپردازد ، بلکه به‌ معنای ضعیف شدن و رفته رفته از بین رفتن تدبیر است ( جریان خودداری شیخ‌ از معالجه خویش در مرض موت ، و اظهار اینکه آن نیروی مدبر دست از تدبیر کشیده است و معالجه نمیتواند در چنین حالتی مؤثر باشد ) پس این تضادی که در اینجا میگوییم به معنای تزاحم موجودات با یکدیگر است ، و در مثنوی خیلی بر این موضوع تکیه شده است و میگوید : این عالم‌ ، عالم تضاد و تزاحم است لذا در این عالم مرگ هست ، فنا هست ، و آن‌ عالم دیگر از آن جهت عالم بقاست که در آنجا تزاحم نیست ، جنگ و ستیز تنها در این عالم است .

" این جهان جنگ است چون کل بنگری

همچو جنگ مؤمنی با کافر "

تضاد به این معنی با تضاد به معنای اول خیلی متفاوت است ، این تضاد به صورت قانون موجود در طبیعت است آن تضاد ، حکم عدمی است برای‌ طبیعت ، یعنی در طبیعت چنین چیزی نیست ، و اضداد با یکدیگر اجتماع‌ پیدا نمیکنند ، از احکام موجود بما هو موجود اینستکه اضداد با یکدیگر اجتماع پیدا نمیکنند متناقضین اجتماع پیدا نمیکنند ، یعنی حکم عدمی است‌ برای موجودات و در مسئله شناخت برای ما استفاده خواهد داشت . و تضاد به معنای دوم تزاحم در اصل وجود نیست بلکه ناسازگاری دو موجود است ، و تضاد به این معنی یک قانون موجود در عالم است ، مانند همه قوانین موجود در عالم .
این دو معنای تضاد را نباید با یکدیگر اشتباه کرد و ، باید حساب آنها را از یکدیگر جدا کرد .

اجتماع وجود و عدم در حرکت :

یک مسئله دیگری که بعنوان یک بحث مقدماتی قبل از طرح نظر مارکسیستها لازم است ذکر شود این است که فلاسفه اسلامی درباب حرکت تعبیری دارند و میگویند که : در حرکت ، وجود و عدم مشتبک هستند یعنی هر حرکتی به یک‌ اعتبار ترکیبی است از وجود و عدم ، ترکیبی است از این دو نقیض [١] حالا آیا واقعا در حرکت نقیضین باهم جمع میشوند ، یا بقول

[١] در مقاله "اصل تضاد در فلسفه اسلامی" این مسأله را مطرح کرده‌ایم .