بعد در صفحه ٢٦ می‌گوید " و همه چیز از مبارزه بوجود می‌آید . . . " الان ، اینجا به سه مطلب برخورد کردیم که هر سه مطلب توجیه صحیح دارد : یکی اینکه هراکلیت فیلسوف تحول است یعنی همه چیز را در حال تغییر میبیند ، خوب تحول همه چیز در طبیعت که در آن بحث نیست .
مطلب دیگر اینکه : هراکلیت را فیلسوف تناقض هم می‌گویند ، باعتبار اینکه هرچه که در تغییر است هم هست و هم نیست . گفتیم به یک اعتبار این حرف درست است ، و به تعبیر فلاسفه ما ، در حرکت اشتباک وجود و عدم است . ولی گفتیم این اختلاط هستی و نیستی با تناقضی که منطق آنرا محال میداند یکی نیست . شیئی در حال حرکت ، هر جزعش در مرتبه قبل و مرتبه بعد نیست ولی چون شیئی واحد است ، میگوییم هستی و نیستیش باهم‌ مخلوط شده است که در مقاله " مسأله تضاد در فلسفه اسلامی " توضیح داده‌ شده است . پس اینکه دیالکتیک قائل به تحول و تغییر است ، حرف درستی‌ است ، و همچنین اینکه " هستی " و " نیستی " بنوعی با هم مشتبک‌ هستند باز درست است .
مطلب سوم که پایه حرف هگل است ، و در کلمات هراکلیت بوده اینستکه‌ : هر چیزی حاصل جمع اضداد است ، که اصلا از باب تناقض بیرون میرود و مطلب دیگری پیش می‌آید : یعنی هر چیزی را که ما در نظر بگیریم محصول هم‌ آهنگی اشیاء متناقض است ( یعنی متضاد ، درست به همان اصطلاحی که ما در ضد داریم ) و این حرف از باب تناقض ما هزار فرسخ فاصله می‌گیرد ، و هیچ‌ ربطی به مسئله امتناع اجتماع نقیضین ندارد ، مثلا بقول فولکیه یک آهنگ‌ زیبا حاصل جمع مجموع آهنگهای متضاد است .

&gt جواب : بله : متخالفین در اصطلاح ما چنین است ( ولی با مثال او تطبیق‌ نمیکند ) اشکال کننده : متخالف هم دو جور داریم ، متخالف در ذات ، و متخالف‌ در صفات ، در اولی باهم اجتماع نمی کنند و در دومی اجتماع میکنند ، اولی‌ مثل انسان و خرس که در ذات متخالفند ، دومی مثل سواد و حلاوت که قابل‌ جمع هستند . جواب : این " آتش میسوزاند " و " آتش سرد میکند چطور با این‌ متخالفها جور در می‌آید اشکال کننده : مثل اینکه متخالف در ذات باشد ، چون جمع نمیشوند . جواب : آتش میسوزاند و سرد میکند باهم منافات ندارد و اصلا متضاد هم‌ نیستند ، چون معنایش اینستکه دو اثر دارد . بله : اگر بگوییم آتش گرم‌ است و آتش سرد است این میشود اجتماع ضدین ، اما اینکه آتش دو اثر مختلف داشته باشد [ که اجتماع ضدین نیست ] اولا و بالذات محال نیست که‌ یک شیئی دو اثر داشته باشد که اثرها متضاد باشند ، البته نه اینکه در شیئی واحد و در آن واحد دو اثر متضاد داشته باشد . اشکال کننده : خوب ، اگر دو مورد باشد میسوزاند و نمیسوزاند هم باهم‌ متضاد نیستند . جواب : " میسوزاند " و " نمیسوزاند " بطور مطلق که گفته شود متضاد است ، اما سرد میکند و می‌سوزاند بطور مطلق هم اگر گفته شود ظهور در دو مورد دارد ، لذا باهم متضاد نیستند .