در این فصل نظر مؤلف بر آن است که سیر تفکر مارکس را بیان بکند که‌ چه چیزهائی را از فوئرباخ اقتباس کرده و چه تطور و تحولی را خودش ایجاد کرده است : قبلا دیدیم که مسأله بشرگرائی را فوئرباخ مطرح کرد و مدعی شد که دین‌ سبب از خودبیگانگی بشر شده است و بشر آنچه را که خود داشت به موجود دیگری که خود آنرا خلق و فرض کرده بود نسبت داد ، بنابراین انسان باید به خود بازگردد و خودش خدای خودش باشد . این نوعی انسان گرائی است که‌ فوئرباخ به آن معتقد بوده و مارکس هم از او اقتباس کرده است - ولی‌ مارکس در این حد متوقف نشد ، چون انسان گرائی فوئرباخ به

&gt در صد درجه چنین حالتی دارد و در دویست درجه چنان ، البته با این‌ مقتضیات و شرائط ، همیشه همین حکم ثابت است ، و نمی شود گفت با این‌ خصوصیات و شرائط حکم ثابت نیست ، بله با یک شرائط حکم ثابت نیست ، بله با یک شرائط دیگر علم تغییر می‌کند ، ولی این علم با این برداشت با این خصوصیات ، همچنانکه در خارج ثابت است ، برای ما ( در ذهن ) هم‌ ثابت است . جواب : توجه نکردید به مطلب ، یک وقت شما یک برداشتی دارید ، یک‌ برداشت خاص ، مثلا می‌گویید . در شهر قم در زمان معین ، با درجه حرارت‌ معین آب تغییر می‌کند ، بعد می‌گویید برداشت من تنها همین است ، شرائط آن که عوض بشود علم من هم عوض می‌شود و به تعبیر صحیح‌تر علم دیگری برای‌ من پیدا می‌شود ، پس علم شما از همان اول هم اطلاق نداشت ، و فقط برای‌ یک موجود نسبی بود و در شرائط خودش هم همیشه صادق است . مثلا اگر بگوییم ارسطو شاگرد افلاطون بوده است ، شاگرد ارسطو برای افلاطون در آن‌ مدت بیست سال معین بوده ، ولی این سخن که ارسطو در آن مدت زمان شاگرد افلاطون بوده است ، شاگردی ارسطو برای افلاطون در آن مدت زمان شاگرد افلاطون بوده است ، آیا در این زمان هم صادق است یا نه ؟ مسلما صادق‌ است . حالا می‌آییم سر حرف اینها و اصول دیالکتیک را مورد بحث قرار می‌دهیم . می‌پرسیم آیا این اصول ، برداشتی از یک واقعیت نسبی است ؟ یا نه ؟ یعنی‌ آیا این اصول یک چیزی است که می‌تواند یک چیز دیگر در بیست سال بعد جای آنرا بگیرد ، از باب این که شرائط تغییر می‌کند ، یا نه ، همین جور که در مثال گفتیم که علم ما مربوط به شرائط محدود زمانی و مکانی بود ، و وقتی شرائط تغییر می‌کرد علم اول صادق بود ولی علم دیگری پیدا می‌شود ، پس‌ علم ما تغییر می‌کند به معنای اینکه معلوم ما تغییر می‌کند ؟ تغییر علم به اعتبار تغییر معلوم را ما هم قبول داریم ، ولی آن علم‌ دیگر که جای علم قبلی می‌نشیند به معلوم دیگری تعلق دارد ، و علم اول‌ نسبت به معلوم خودش همیشه صادق است . یعنی علم اول نسبت به شرائط سابق خودش در زمان بعد و تا هزاران سال دیگر هم صادق است ، یعنی شرائط مربوط به دیروز بود ، علم هم مربوط به دیروز بود ، ولی علم من نسبت به‌ دیروز شرائط دیروز همیشه صادق است ، شرائط جدید که پیدا شد علم جدیدی‌ آمد و علم قدیم بر صدق خودش باقی است این حرفی است که در اینجا می‌گوئیم . ولی اینها یک حرف دیگری در اینجا دارند ، و آن اینستکه ، همانطور که‌ نفس معلوم عوض &gt