اینکه یک مسئله اساسی است طرح نکرده‌اند . ممکن است بگویند همه کاره‌ خود ماده است و ماده واجب الوجود است . سپس می‌گوید : " چنین استدلالی دیگر به طور قاطع فراتر از نظریات فوئر باخ بود .
همانطور که فوئر باخ پندارگرائی هگل را به سطح طبیعت گرائی تنزل داده‌ بود ، به همان گونه نیز مریدانش طبیعت گرائی وی را به مادی گرائی تغییر دادند اما به یک مادی گرائی تحول گرائی با بیانی نوین " [١] .
در اینجا اشاره شده است به اینکه فوئر باخ یک شخص بود بدون اینکه‌ مادی گرائی او از اصول تحول برخوردار باشد و به قول اینها یک مادی گرای‌ متافیزیکی بود ، یعنی مادی گرا بود ولی طرز تفکرش دیالکتیکی نبود و اینها بودند که مادی گرائی متافیزیکی او را به مادی گرائی دیالکتیکی‌ تبدیل کردند .
اینجا دو سه مطلب هست که به معارف‌اسلامی مربوط می‌شود و باید طرح شود.
یک مطلب که مطلب بسیار مهمی است این است که : می‌گویند تغییرات‌ کمی که تبدیل به تغییرات کیفی شد ماهیت شیئی عوض می‌شود ، ماهیت شیئی‌ که عوض شد ، قوانین مربوط به آن هم جبرا عوض می‌شود ، مثلا آب تا آب‌ است قوانین مخصوص مایعات را دارد ، ولی همینکه تبدیل به بخار شد ، آن‌ قوانین دیگر بر آن حاکم نیست و یک سلسله قوانین دیگر که مربوط به گازها است بر آن حکومت می‌کند ، به همین دلیل جامعه وقتی مراحل را طی می‌کند ، وقتی به مرحله تازه رسید ، دیگر قوانینی که در مرحله سابق حاکم بود ، به‌ درد جامعه نمی خورد و جامعه‌ای که با ماهیت جدید به وجود آمده است قانون‌ جدید می‌خواهد این یکی از آن حرفهای مهمی است که دارند ، راجع به اینکه‌ دین منفی است ، مخصوصا آنچه که ما راجع به اسلام می‌گوییم که دین جهانی و جاودانی است .
از نظر اینها قانون ، نمی تواند جاودانی باشد . این سخن را از دو راه‌ توجیه می‌کنند . یکی از این راه که هرچه که در طبیعت پیدا می‌شود ، مقتضای‌ ذاتش این است که خودش در درون خودش نفی و انکار خودش را بپروراند پس اسلام هم از درون خودش نفی خودش را به وجود می‌آورد ، به حکم قانون‌ تضاد که بر همه طبیعت حاکم است . قبلا گفتیم که فلسفه بودن ، به سه‌ جاودانگی می‌انجامد ، جاودانگی روح ، جاودانگی حقیقت ، جاودانگی اخلاق ، برخلاف فلسفه شدن .
پس ملاحظه می‌شود که چگونه اصول دیالکتیکی هر کدام جداگانه تز اسلامی را نفی می‌کند و اینها که می‌گویند اسلام با دیالکتیک سازگار است معلوم نیست‌ چگونه چنین حرفی را می‌زنند ، چطور می‌گویند منطق اسلام منطق دیالکتیک است‌ [٢] .
راه دوم اینکه جامعه وقتی تغییر کرد قهرا باید قانون آن هم تغییر کند ، چون وقتی شیئی تغییر کمی کند ماهیتش تغییر می‌کند ، و قانونی که بر ماهیتی مثلا آب حاکم بود نمی تواند بر ماهیت دیگر مثلا گاز حکومت کند ، پس جاودانگی دین با اعتراف

[١] مارکس و مارکسیسم - ص . ٣٠ [٢] این موضوع در آینده مجددا مورد بحث قرار خواهد گرفت .