قسمت دوم را تحت عنوان مکانیسم عمل ذکر می‌کند ، در مقابل مکانیسم‌ اندیشه ، که تقریبا چیزی است شبیه آنچه که قدمای ما به آن حکمت عملی‌ می‌گویند ، هم چنانکه قسمت پیش شبیه حکمت نظری قدمای ما است : هر نوع‌ جهان بینی ( به اصطلاح امروز ) خواه ناخواه در

&gt جواب : ما چنین چیزی نمی گوییم ، نمی گوییم محال است ؟ سؤال کننده : پس در بحث خداشناسی گیر می‌کنید چون اگر امکان صحت این‌ حرف باشد معنایش امکان بی نیازی از خداست : جواب : قبلا هم گفتیم که اگر فرضا هم چنین نظمی اثبات شود و وجود داشته باشد ، باز باب علت و معلول ( بکلا مصرعیه ) باز می‌شود و باز استدلال الهیون سر جای خودش‌باقی است که آیا این تضاد می‌تواند علت‌ ایجادی و ایجابی بدون اتکاء به علت مافوق طبیعت باشد یا نه ناچار تمام‌ علل باید به واجب الوجود غنی بالذات برگردد ؟ سؤال کننده : در تعبیرات شما دو تعبیر متناقض پیدا شد ، چون گاهی‌ تعبیر می‌کنید که دیالکتیک بالضروره منجر به ( انکار ماوراء ) طبیعت‌ می‌شود . جواب : نه متناقض نیست ، قبلا گفتیم که اینها قائل به ضرورت ذاتی‌ هستند و این ضرورت ذاتی را نمی توانند اثبات کنند ، فقط به عنوان یک‌ قضیه وجودیه می‌توانند بگویند ، حالا می‌گوییم که خود این قضیه وجودیه را هم‌ نمی توانند اثبات کنند ، چون به این شکل علم ثابت نمی‌کند ، و این دو حرف ما باهم تنافی ندارد ، به عبارت دیگر که قبلا گفتیم استنتاج ضد از ضد عده‌ای اثبات است و تولد ضد از ضد غیر عام است . دو مطلب بود ، یکی اینکه چنین رابطه ضروری در میان اشیاء قابل اثبات‌ نیست ، که ضرورت ذاتی دارد ، وقتی که ضرورت ذاتی باشد دیگر جائی برای‌ علیت باقی نمی ماند ، ما خودمان می‌گوییم که ضرورت مناط استغناء است ، امکان فقط مناط احتیاج است و اگر ضرورت در کار باشد امکانی دیگر در کار نیست ، این حرف را تنها هگل می‌تواند بگوید که بحثش روی ذهن است و همان ضرورتهای ذهنی را ضرورت خارجی هم می‌داند و اصلا با علت و معلول هم‌ کاری ندارد و در حقیقت ما دو نوع ضرورت داریم : ضرورتهای ذهنی و منطقی‌ که باصطلاح هگل استنتاجی و باصطلاح کانت تحلیل است مثل ضرورت حیوانیت‌ برای انسان و ضرورت ١٨٠ درجه بودن زوایای مثلث و ضرورت کیف بودن لون‌ که همان چیزها است که مناط استغناء از جعل است که ما جعل الله المشمش‌ شمشما بل احدها . و ضرورتهای عینی و علی و معلولی که طرفین ضرورت در خارج کثرت دارند و ضرورت فلسفی است و عین جاهلیت و مجعولیت است . ولی اینها که این حرفهای هگل را پوسته ایده‌آلیستی می‌دانند ، نمی توانند قائل به ضرورت ذاتی شوند بلکه سرو کارشان ناچار با بحث علت و معلول‌ خواهد افتاد و وقتی بحث علت و معلول پیش آمد ، ما باید ببینیم علتی که‌ زمانا سابق بر معلول است و به قولی مرگش مساوی با حیات معلول و گورش‌ ، گهواره معلول است ، آیا می‌تواند .