با حسابهائی نظیر حسابهای طرح شده در اسفار در مباحث حرکت و قوه فعل و امثال اینها قائل می‌شود ، که در این صورت است این قول می‌تواند مبنا و توجیه فلسفی داشته باشد ، چرا که بحث ، بحث فلسفی است و توجیه ، توجیه‌ فلسفی . حالا خواه این مبنا مورد قبول باشد یا نباشد . هگل که فلسفه‌اش‌ واقعا فلسفه است ، روی شالوده‌ای که ریخته است ، تکامل را توجیه می‌کند ، و چنانچه کسی فلسفه او را بپذیرد ناچار است که تکامل را به عنوان یک‌ اصل کلی در جهان قبول کند ولی اینها در این مسئله واقعا در مانده هستند ، زیرا هم قائل به تکامل هستند و هم نمی توانند تکامل را با مبانی خودشان‌ ثابت کنند . چون از یک طرف می‌گویند فلسفه علمی است ، یعنی این که صد در صد مبتنی بر عوم است ، فلسفه‌ای که مبنای استنتاج و مبادی آن از علوم‌ گرفته شده است ، و در واقع تعمیمی است از قواعد علمی و پلی است میان‌ مسائلی که در علوم مختلف ثابت شده است ، و از مجموع آنهاست که‌ فلسفه‌ای به نام فلسفه علمی بوجود آمده . و واضح است که حتی در صورت‌ صحیح بودن این مدعا هیچ وقت نمی توان با چنین کاری فلسفه‌ای با آن کلیتی‌ که فیلسوفان می‌ساختند ، ساخت از جمله مسائل این فلسفه ، مسئله تکامل‌ است ، و از جمله خود مسئله تضاد است به شکلی که اینها دارند . معلوم‌ است که با سه چهار مثالی که همیشه آنها را تکرار می‌کنند نمی شود اصل‌ تضاد را به شکی که اینها می‌گویند ثابت کرد ، اصل تضاد یک وقت به معنای‌ این است که عناصر جهان به نوعی با یکدیگر جنگ دارند یعنی اثر یکدیگر را خنثی می‌کنند ، به این معنی تضاد را به سادگی می‌شود ثابت کرد ، ولی این‌ یک معنای تازه‌ای نیست ، و تضادی که اینها می‌گویند این نیست ، و تضاد به این معنی را هیچکس بهتر از مولوی نگفته است ، وی در جاهای متعدد از مثنوی به این اصل تضاد تکیه می‌کند و می‌گوید اصلا این عالم عالم اضداد است‌ ، و اصلا اینکه به عناصر " آخشیج " گفته‌اند به همین لحاظ است ، چون‌ آخشیج یعنی اضداد ، پس تضاد به این معنی مطلبی است روشن و واضح .

این جهان جنگ است چون کل بنگری

همچو جنگ مؤمنی با کافری

جنگ فعل و جنگ طبع و جنک قول

در میان جزءها حربی است بقول ؟

بعد مثال می‌زند به عناصر که اضداد یکدیگرند و می‌گوید به همین دلیل است‌ که عالم باقی نیست ، برخلاف عالم دیگر که عالم اضداد نیست و به همین‌ دلیل جاودانی است . این مطلب را می‌شود تا حد زیادی ثابت کرد . اما اینها حرفشان این است که هر شیئی به طور ضرورت در درون خودش ضدش را می‌پرورد ( مثل ضرورتی که هگل قائل بود ) و ضدش به طور ضرورت از او نتیجه می‌شود .
ضدش یعنی چه ؟ یعنی آن چیزی که آن را نفی و انکار می‌کند ، یعنی تخم‌ مرگ هر چیزی در درون خویش است . مثلا الف را که در نظر بگیریم ، به‌ حکم ضرورت ، الف نفی و انکار و ضد خودش را در درون خودش دارد [١] .

[١] می‌توان نتیجه نیستی از هستی را آنطور که هگل می‌گوید به عنوان مثال‌ ذکر کرد . ما ابتدا هستی را در نظر می‌گیریم ولی بعد می‌بینیم که هستی‌ تبدیل شد به نیستی . یعنی نیستی انتزاع عقلی است از هستی .