حرف اینستکه جسم ذاتا ثابت است و حرکت از آن انتزاع میشود ، و این‌ حرف کاملا بی معنی است . پس فرض اول که حرکت نیاز به محرک ندارد ، واضح البطلان است . اما نظر دوم ، که بگویند : متحرک نیاز به محرک دارد ، ولی چه مانعی‌ دارد که خود ، محرک باشد ، بلا تشبیه نظیر تعبیری است که در مورد واجب‌ الوجود میکنیم ، که میگوییم واجب الوجود بذاته لا موجود له ( که این‌ مطابق با فرض اول است و در مقابل ، فرنگیها غالبا تصور میکنند که : " واجب الوجود ، نفسه موجود ذاته " ( که این مطابق با فرض دوم در باب‌ حرکت است ) جواب این حرف دوم هم خیلی روشن است . یک وقت متحرک ، مرکب است‌ از دو حیثیت که از حیثیتی متحرک است و از حیثیت دوم محرک . اینکه در حقیقت دو چیز است کالطبیب یعالج نفسه . ولی اگر به دقت عقلی همان که‌ متحرک است بخواهد متحرک باشد ، یا به تعبیر مرحوم آخوند همان که مفیض‌ است بخواهد مستفیض هم باشد ، لازم می‌آید شیئی در آن واحد ، از آن جهت‌ که دهنده است ، واجد کمال شیئی باشد ، و از آن جهت که گیرنده است فاقد آن . به تعبیر دیگر ، شیئی از آن جهت که دهنده است بالفعل است و از آن‌ جهت که گیرنده است بالقوه ، و محال است شیئی در آن واحد هم واجد باشد و هم فاقد ، هم بالقوه باشد و هم بالفعل هم مفیض باشد و هم مستفیض . این طرز بیان اصل " کل متحرک یحتاج الی محرک غیره " میباشد . به بیان دیگر ( که اشکال انتزاعی بودن حرکت هم جواب داده شود ) [ می‌گوئیم که ] حرکت چیست جز حدوث تدریجی ؟ اگر مثلا شیئی در مکان حرکت‌ میکند معنایش اینستکه تدریجا برای آن ، مکان حادث و فانی میشود و آنا فانا مکانی را که ندارد دارا میشود و مکانی را که دارد رها میکند ، همچنین اگر شیئی در کم یا کیف حرکت کند . و وقتی بنا [ بر این ] شد که‌ حرکت چیزی جز حدوث تدریجی نباشد ، روشن است که حادث نیازمند به علت‌ است . البته در این بیان ، ما صحبت را در خود حرکت نمی آوریم تا اشکال‌ انتزاعی بودن پیش آید بلکه بحث را در مافیه الحرکة می‌آوریم که طبق‌ بحثهائی که در درسهای اسفار کرده‌ایم وجودش عین خود حرکت است . یعنی‌ وقتی أین ، کم ، کیف ، جوهر ، وجود تدریجی داشتند اسم این وجود تدریجی‌ " حرکت " است ، و این وجود تدریجی یعنی نبودی که آنا فانا " بود " میشود . و در این ، تردیدی نیست که این " بود شدن " نیاز به علت دارد ، چون مناط نیاز به علت یا اصل موجودیت است که گاهی مادیین چنین تصور میکنند ، و یا حدوث را . . . میدانیم که متکلمین چنین تصور میکنند ، و یا مانند فلاسفه امکان را مناط میدانیم و طبق همه این نظرها ، نیاز به‌ علت روشن است ، چون در حدوث تدریجی شیئی هم موجود است و هم حادث و هم ممکن . بنابراین در مورد حرکت از باب اینکه وجودش یعنی وجود حدوث تدریجی و وجود حدوث عین وجود حادث است ، فرقی نیست که بگوییم حرکت نیازمند به‌ محرک است یا بگوییم حادث نیازمند به محدث است . هیچ مادی هم نمیگوید که حادث نیازمند به محدث نیست ، چون در این صورت اصل علیت را انکار کرده است . پس در اینکه شیئی متحرک