حرفی را که ما در باب معد میگوییم ، برای اولین بار بوعلی گفته است ( و فرنگیها هم قبول دارند که این ، از حرفهای خاص بوعلی است ) و اسمش‌ را مبدأ میل گذاشته است . اگر ما ، مثلا یک ضربه بر سنگی وارد میکنیم و سنگ حرکت میکند در اینجا دو کار انجام میگیرد ، یکی همان حرکت محسوس‌ سنگ است . این حرکت را چگونه میتوان توجیه کرد ؟ درست است که هرچه‌ تاکنون دیده‌ایم حرکت سنگ پس از ضربه است ولی توجیه واقعی قضیه ، چیست ؟ و چرا سنگ هوا را خرق میکند و دور می‌رود . و پس از رها شدن از دست در همانجا بزمین نمی افتد ؟ این حرکت برای اینستکه نیروئی در سنگ‌ هست که سنگ را میبرد و حتی امروزیها و کسانیکه قائل به جبر در اجسام‌ هستند این [ وجود نیرو در سنگ ] را نمیتوانند انکار کنند ، چون آنها در خلاء قائل به جبر هستند نه در هوا . پس حرکت سنگ در هوا از نظر آنها هم‌ نیاز به نیروئی دارد . در اینجا است که می‌بینیم [ علاوه بر کار اول که‌ حرکت محسوس سنگ است ] کار دیگری هم صورت میگیرد . آن کار دیگر چیست‌ ؟ حرف بوعلی اینستکه : عملی آنی در قوه جوهری سنگ ایجاد میکند . و اینکه میگوییم معد است به معنای اینستکه اگر مبدأ جوهری تغییر میکند از علت ماورای خودش تغییر میکند چون عرض که نمیتواند مغیر جوهر باشد ، و معد بمنزله شرطی است که بنحوی در تغییر جوهر تأثیر دارد و میتواند مغیر جوهر باشد ، و جوهر خودش تغییر میکند . در اینجا ، ممکن است گفته شود که این حرف ، با فیزیک جدید و جبر نیوتن سازگار نیست . در فیزیک جدید بنابر اینستکه حرکت نیاز به محرک ندارد ، بلکه تغییر حرکت نیاز به‌ علت دارد . فیزیک جدید بر این اصل بنا نهاده شده است که اگر جسم‌ درجه‌ای از حرکت را داشته باشد بدون اینکه نیاز به نیروی حرکت دهنده‌ای‌ در کار باشد ، این جسم حرکت را در خودش الی لابد حفظ میکند . رابطه نیرو و حرکت رابطه محرکیت نیست ، رابطه مغیریت حرکت است . یعنی شیئی‌ حرکت خودش را به صورت یکنواخت حفظ میکند مگر اینکه نیروئی بیاید و آنرا تغییر دهد ، بطئی‌تر بکند و یا به صفر برساند ، و اگر به آنها اشکال‌ شود که لازمه این حرف اینستکه اگر ما شیئی را حرکت دهیم تا ابد حرکت‌ کند و حال آنکه چنین نیست ، و شیئی پس از مقداری حرکت سکون پیدا میکند ، میتوانند یک جواب واضحی بدهند ، و آن اینکه در اینگونه موارد ، شیئی‌ با هزاران مانع روبرو است و این مانعها هستند که جلوی حرکت آنرا میگیرند ، و اگر فرض شود که مانعی در کار نباشد ، حرکت تا ابد ادامه‌ خواهد یافت ، و البته این فرض تحقق خارجی ندارد و تنها فرض است . ولی‌ معتقدند که این فرض ، بهتر از فرضهای دیگر میتواند واقعیتهای عینی را توجیه کند ، که اتفاقا این فرضیه برابر با فرضیه‌ایست که ما در باب‌ حرکت داریم و در باب قسر از اسفار بحث شده است . بنابراین ، اگر فرض شود که شیئی حرکتی را که به او بدهند جبرا حفظ کند تکلیف نیاز حرکت به علت چه میشود ؟ باین اشکال یک جواب جدلی میتوان‌ داد و یک جواب حلی . جواب جدلی اینستکه بنای کلام آقایان هم بر نیاز حرکت به محرک است ، لذا میگویند