رسیدیم به اینکه این مطلب مورد توافق هر دو طرف ( ما و آنها ) است‌ که طبیعت هویتی غیر از حرکت و تحول ندارد ، و بحث در این بود که آیا از این مطلب باید چنین نتیجه گرفت که عالم بی نیاز از ماورای خودش‌ است و یا اینکه نه : طبیعت بحکم همینکه یک واحد حرکت است نیازمند به‌ ماورای خودش میباشد و متغیر بما متغیر نیازمند به ثابت بما هو ثابت‌ است . طبق فلسفه هگل دستگاه دیالکتیک خودسان و قائم به ذات است و نیازی به‌ بیرون خود ندارد و لذا در فلسفه او صحبت از خدائی که علت عالم باشد نیست ، خدا از نظر او ایده مطلق است و داخل در همان دستگاه دیالکتیک‌ است ، لذا فلسفه او را به یک معنی میتوان فلسفه الحادی و منکر خدا به‌ معنای علت عالم دانست ، و به یک معنی معتقد به خدا به معنای مثال مطلق‌ و ایده مطلق بشمار آورد . نتایجی که هگل به آنها رسیده است ، طبق مبانی‌ او نتایج درستی است و اشکال در مقدمات و مبانی اوست . یکی از مبانی او ، این بود که کار فلسفه توضیح جهان است نه تعلیل آن ، چون تعلیل توضیح‌ دهنده و قانع کننده نیست به دو دلیل : یکی اینکه شیئی در سلسله عللش‌ بالاخره به علة العلل منتهی میشود ، و علة العلل خودش بدون توضیح میماند و معلوم نیست که چرا علة العلل علة العلل است . دیگر اینکه علیت یک‌ امر تجربی است و قضیه‌ای که در مورد آن تشکیل میشود به اصطلاح ما قضیه‌ وجودی است که از نوع مطلقه عامه است نه قضیه ضروریه منطقی یعنی ذهن از راه تجربه همین قدر میفهمد که در صورت وجود فلان شیئی ، فلان شیئی هم وجود پیدا میکند ، این امر وجودی است نه منطقی اشکال اول این بود که تعلیل در نهایت امر به بن بست میرسد چون علة العلل بدون توضیح میماند . اشکال‌ دوم اینستکه در همان قدم اول ، علت نمیتواند توضیح دهنده باشد ، چون‌ برای عقل هیچ فرق نمیکند که مثلا آب در اثر حرارت بخار شود یا منجمد . ولی ما یک سلسله مطالب داریم که واقعا توضیح است و آن در وقتی استکه‌ پای تحلیل بمیان بیاید ، یعنی مطلبی از بطن مطلب دیگری استخراج و استنتاج شود ذهن چیزی را از درون چیز دیگر بیرون بکشد و به اصطلاح ما قضیه‌ حقیقیه درست کند نه قضیه خارجیه . [ در این حالت ذهن ] طبیعت شیئی را کشف میکند و بعد میگوید : اگر بخواهد وجود پیدا کند باید چنین باشد نمیتواند غیر از این باشد . اینگونه قضایا ، قضایای تحلیلی است . برهان‌ را هم ارسطو تحلیل و ترکیب نامیده است . مقدمات تحلیل است و نتایج ، ترکیب . اینگونه موارد ، استنتاج ذهن است . یعنی از نظر ذهن با فرض اینکه مثلا الف الف باشد نمیتواند ب بر آن حمل نشود . از طرف دیگر ، با فرض‌ اینکه ب ب باشد بایدج بر آن حمل شود . بعد با فرض اینکه الف الف‌ باشد و ب بر آن حمل شود و ب ب باشد وج بر آن حمل شود منطقا و ضرورتا بایدج هم بر الف حمل شود ، ضرورت در اینجا حکم می‌کند و خلاف آن محال‌ است ولی چنین ضرورتی چگونه میتواند در مورد بخار شدن آب