حیة [١] شر نیست . لذا اگر عقرب نگزد . یا بگزد ولی منشأ عدم نشود و حیاتی را قطع نکند شر نیست .
بعد میگویند : منشأ شریتها ، تضادهائی است که میان اشیاء است ، یعنی‌ عالم تضاد و تراحم است عالم طبیعت در یک تصور ابتدائی ، دو فرض دارد : یکی اینکه اشیاء همه وجود داشته باشند بدون اینکه بین آنها کوچکترین‌ برخورد و تزاحمی وجود داشته باشد بدون اینکه با چیز دیگر مثلا آب برخورد و تصادمی داشته باشد و آنرا از وضع خودش دگرگون بکند ، و یا معدوم سازد . این یک فرض است که معمولا در تصورات عامیانه یک وضع ایده‌آل بشمار میرود " کسی را با کسی کاری نباشد " و هیچ چیز در هیچ چیزی اثر منفی‌ نداشته باشد .
فرض دوم و تصور صحیح این است که : اشیاء در یکدیگر دو گونه اثر میکنند ، گاهی مثبت و گاهی منفی ، باران در زراعت اثر مثبت میگذارد ، و تگرک اثر منفی .
بعد یک مسئله دیگری مطرح میشود که آیا اثر مثبت میتواند بدون اثر منفی وجود داشته باشد ، و آیا اثرهای منفی ، صد در صد منفی هستند یا جنبه‌ مثبت هم در آنها هست . در بحث تکامل نظر هگل و دیگران را در این مورد نقل کردیم که برای مرگها و نیستیها نقش خلاق و اثر مثبت قائل هستند ، و در این جهت نظرشان با نظر حکمای اسلامی موافق است .
و بالاخره درباب شرور ، به اینجا میرسند که لازمه عالم طبیعت تزاحم‌ است ، و کاسه کوزه‌ها سر ماده اولی شکسته میشود که میگویند : منبع شرور است و از طرف دیگر سر تضادها شکسته میشود که میگویند : عالم طبیعت‌ عالم تزاحم است ، و اشیاء اثر یکدیگر را خنثی میکنند ، و اسم این تزاحم‌ و تعارض را " تضاد " می‌گذارند ، مثلا میگویند آب با آتش تضاد دارند ، عناصر با یکدیگر متضادند .
حال آیا این تضاد به همان معنائی است که درباب تقابل میگویند ؟ یعنی‌ ناسازگار در اصل وجود ، یا نه ، تضاد در اینجا ناسازگاری دو امر موجود و مجتمع است ، یعنی جنگ دو موجود ؟ مسلما فرض دوم صحیح است ، و این دو معنی تنها در اسم با هم مشترکند . در آنجا سخن از امتناع اجتماع دو شیئی‌ در وجود بود ، و در اینجا مسئله امتناع نیست ، و سخن از ناسازگاری دو شیئی موجود است .
فرق این دو نوع تضاد ، مثل فرقی است که در اصول بین تزاحم و تعارض‌ میگذارند ، در تعارض ، صدق هر یک از دو دلیل ملازم با کذب دیگری است ، ولی در متزاحمین که تکاذب در کار نیست ، و مسئله مسئله تزاحم ملاکها است ، بدون شک در هر دو ناسازگاری وجود دارد ولی در یکی ناسازگاری در صدق و کذب است و در دیگری ناسازگاری در مقام امتثال و عمل .
آن تضادی که در باب تقابل میگوییم چیزی است از قبیل تعارض که وجود احدهما ملازم با عدم دیگری است ، اما تضاد در اینجا بین دو چیزی است که‌ وجود هر یک ملازم با عدم دیگری نیست و هر دو وجود دارند ، باهم تزاحم‌ دارند .
تضاد در اینجا یک امر عینی است که داخل در معقولات ثانیه است ، و مانند سایر قوانین

[١] حیة بمعنی مار است .