بدیهیات از مسائل هیچ علمی نیستند .
البته احکامی در باب تناقض هست که بدیهی نیستند مثل شرائطی که برای‌ تناقض ذکر میشود ، یا تعیین نقیض قضایای گوناگون .
پس در فلسفه ، در باب وحدت و کثرت ، میرسیم به بحثی به نام تضاد ، اکنون ببینیم تعریف تضاد چیست .

تعریف تضاد :

در تعریف متضادین علاوه برآنچه که در خود تقسیم ذکر شد ، ( امران‌ وجودیان ) گفته‌اند : " امران وجودیان مشترکان فی جنس قریب ، بینهما غایة الخلاف ، یتعاقبان علی موضوع واحد ، ای لایمکن اجتماعهما فی محل واحد فی زمان واحد " . اینکه گفتند : امران وجودیان مشترکان فی جنس قریب ، در واقع خواسته‌اند ریشه تضاد را بدست بدهند . مسئله محل واحد ، هم در تضاد ، و هم در سایر انواع تقابل معتبر است ، چون بدون این قید تقابل‌ معنی ندارد ، زیرا تقابل دو چیزی است که در محل واحد یکدیگر را طرد می‌کنند [١] پس اینکه موضوع باید واحد باشد لازمه تقابل است . چون تقابل ، تطارد است ، دو شیئی که یکدیگر را تطارد میکنند در خلا تطارد نمیکنند ، در محل‌ و موضوع واحد که شیئی ثالثی نسبت به آن دو است تطارد میکنند . اینستکه‌ هم در باب تضاد و هم در باب تناقض نیاز به موضوع واحد داریم ، پس‌ راجع به کلمه " فی محل واحد " که در تعریف آمده بحثی نیست .
بعد می‌گویند " مشترکان فی الجنس القریب " ، یعنی دو امری که‌ متخالف در نوع هستند و متوافق در جنس قریب ، قهرا اختلاف بین این دو ، در فصل است . وقتی که چنین باشد ، ریشه تقابل این دو ، بدست می‌آید .
برای اینکه شیئی واحد نمیتواند در آن واحد دارای دو فصل مختلف باشد ، چون لازم می‌آید که دو ذات مختلف داشته باشد مثلا جسم نمیتواند در آن واحد دو رنگی داشته باشد که در جنس قریب باهم شریکند و در فصل

[١] در این زمینه آقای طباطبائی یک حاشیه مفصلی درباب تقابل از اسفار دارند ، در مورد اینکه چرا ضرورت دارد که ما موضوع واحد اعتبار بکنیم ، و قهرا این بحث هم پیش می‌آید که آیا تناقض در مفردات معنی ندارد ، یا صرفا در قضایا می‌آید ، و در مفردات تنها تسمیه در لفظ است . ایشان‌ می‌گویند که تناقض در مفردات معنی ندارد ، و اگر گفته میشود که مثلا انسان و الا انسان متناقضین هستند باعتبار اینستکه : شیئی واحد محال است‌ متصف به انسان و لا انسان بشود . پس تا مرحله تصدیق پیش نباید هیچکدام‌ از تقابلها معنی ندارد . ایشان یک حاشیه مختصری هم در آنجا دارند که‌ بحسب ظاهر درست نیست و محتملا ناشی از غلط نسخه اسفار ایشان است ، مرحوم آخوند که تقابل را از اقسام تغایر میداند ، یک قیدی میکند و میگوید : شرطش اینستکه متقابلین دو نوعی باشند که نه در جنس اعلی با یکدیگر شریکند ، آقای طباطبائی به این حرف نقضی میکنند که با تعبیر " لا فی الجنس الاعلی " که مرحوم آخوند می‌کنند جور در نمی آید و محتملا نسخه‌ ایشان " لا " نداشته و فی الجنس الاعلی " بوده است . ( رجوع شود به‌ اسفار ، ج ٢ ، ص ١٠١ ) .