بحث درباره چهار اصل معروف دیالکتیک است ، ما از اصل تضاد شروع‌ میکنیم ، خود آنها یک ترتیب خاصی برای این اصول قائل نیستند ، و بطور مختلف آنها را ذکر میکنند و در نحوه بیان هم وحدت نظر ندارند ، مثلا استالین طوری بیان می‌کند و ژرژ پولیستر طور دیگر و نیز ارانی بنحو دیگر مثلا بعضی تکامل را اصل مستقل می‌دانند و بعضی جزء اصل حرکت و بعضی نیز در ذیل اصل تضاد از آن یاد می‌کنند . خلاصه بیان یکنواختی در مطالب خودشان‌ ندارند و اینجور نیستکه ترتیب این اصول مشخص باشد و هر وقت گفته شود اصل اول ، اصل دوم معلوم باشد که مقصود کدام اصل است [١] و به همین‌ دلیل هم ، در کلمات خود اینها مقدم و مؤخر ذکر شده است ، هر چند که اصل‌ تأثیر متقابل را معمولا مقدم بر اصول دیگر ذکر میکنند ولی شاید لازم باشد که اصل تضاد را مقدم بر آنها ذکر کنند چون گاهی از آن اصل بنام اصل‌ همبستگی تضادها تعبیر میکنند ، پس خود تضادها باید شناخته شوند تا در مرحله بعد ، از همبستگی آنها بحث شود . در مورد اصل حرکت هم ، چون این‌ آقایان حرکت را ناشی از تضاد میدانند ، میشود گفت که قاعدش باید مؤخر از اصل تضاد باشد .
اصل چهارمشان هم که اصل جهش و انقلاب و تبدیل کمیت به کیفیت است ، قاعدش باید بعد از اصل حرکت ذکر شود چون اینها مدعی هستند که شیئی ، در حال حرکت کمی به مرحله‌ای میرسد که اختلاف مراتب حرکت با یکدیگر اختلاف‌ ماهوی میشود ، و به تعبیر اینها اختلاف کمی به اختلاف کیفی منتهی میشود پس بین تضاد و حرکت و جهش می‌توان ترتیبی قائل شد ولی آن اصل چهارم که‌ اصل تأثیر متقابل باشد بر تضاد مؤخر است ، ولی نسبت به اصل حرکت و اصل‌ جهش ترتیب معینی ندارد ، در هر صورت ما از اصل تضاد شروع میکنیم و قبل‌ از بررسی تضاد از نظر آنها ، تضاد را براساس فلسفه خودمان طرح و بحث‌ میکنیم ، و بعد از روشن شدن تضاد از نظر خودمان ، به تضاد از دید آنها میپردازیم .

تقابل :

هم در فلسفه ، و هم در منطق ما ، بحثی بعنوان تقابل مطرح میشود . در فلسفه در باب وحدت و کثرت از باب اینکه وحدت و کثرت را از عوارض‌ موجود بما هو موجود میدانند ( و لذا مسئله وحدت و کثرت از مسائل فلسفه‌ اولی بشمار می‌رود ) . این بحث را مطرح می‌کنند .

[١] از این نظر مانند استصحاب کلی قسم اول ، قسم دوم . . . در اصول‌ فقه نیست ( نبوی ) .