از گفتگو [ هنر سخن گفتن نیست ] و این جنبه را علم بلاغت مینامند .
اینها حرفهائی است که در مقدمه گفته است .
بعد وارد تاریخچه این کلمه می‌شود ، و دو دوره برای آن قائل می‌شود ، دوره قدیم و دوره جدید ، که دوره قدیم از ما قبل سقراط است تا زمان هگل‌ ، و از زمان هگل هم معنی و مفهوم خاصی پیدا کرده که مارکسیستها هم همان‌ معنی را گرفته‌اند با اندک تغییری که به آن داده‌اند .

تاریخچه کلمه دیالکتیک :

فولکیه ، زنون ایلیائی را اولین کسی می‌شمارد که این کلمه را در اصطلاح‌ خودش بکار برده است . بعد از او هم دیگران بکار بردند تا به سقراط و افلاطون رسید که این دو باز هر یک اصطلاح خاصی در این کلمه داشتند .
دیالکتیک سقراط و افلاطون مربوط به فن گفتگو است و از انسان و فکر انسان‌ تجاوز نمی کند و می‌شود گفت که بخشی از منطق است [١] .
وی می‌گوید افلاطون این کلمه را بکار برد و یک مفهوم خاص فلسفی به آن‌ داد و روش خاص خود را به این نام نامید . البته درست معلوم نیست که‌ این روش خاص تا چه حدش از خود افلاطون و تا چه حدش از سقراط است .
زیرا بلحاظ اینکه افلاطون کتابش را تماما از زبان سقراط نوشته است ( چون‌ همه‌اش بصورت محاوره‌ای بین افراد مختلف است که آنها را فرض کرده است‌ که فلان چنین گفته و فلان چنان و مطالبی را که بنظرش حق و صواب بوده از قول سقراط نقل کرده و ممکن است مقداری از این افکار ، افکار خودش بوده‌ که از سقراط نقل کرده است ) . لهذا معمولا بین نظر افلاطون و سقراط اشتباه‌ می‌شود . در مورد اینکه افلاطون چگونه فکر می‌کرده و آیا واقعا اشراقی بوده‌ چنانکه علمای ما تصور می‌کنند تردید زیاد است .
علمای ما به خود افلاطون نسبت میدهند که به اشراق و عرفان و ریاضت و این گونه مسائل معتقد بوده و روش اشراقی را روش افلاطونی تلقی میکنند .
شیخ اشراق هم در روش خاص خودش از خیلی‌ها نام می‌برد از یونانیها و دیگران ، ولی کسی را که در این جهت امام فلاسفه میداند افلاطون است . ولی‌ این مطلب محل تردید است و در کتاب آشنائی با علوم اسلامی ( بخش فلسفی‌ ) این تردید و شک را منعکس کرده‌ام . البته جزم هم نمی شود پیدا کرد ولی‌ جای شک و تردید است و ثابت هم نیست که افلاطون نظریه اشراقی به آن‌ معنای عرفانی ما داشته است ، که باید از راه تهذیب نفس حقایق را کشف‌ کرد . قدر مسلم این است که به عشق و زیبائی معتقد بوده ولی معلوم نیست‌ آن عشقی که او میگفته همان عشق الهی است .
مخصوصا کتابهای ما از نظر تاریخی خیلی در هم و برهم است . مثلا در کتابهای ما اشراقیون و رواقیون یک معنی میدهد . حاجی در منظومه در باب‌ هیولی میگوید : " فالرواقی اعتقد " و

[١] برای آشنائی با دیالکتیک سقراط و افلاطون به کتاب " کلیات فلسفه‌ " ترجمه سید جلال الدین مجتبوی مراجعه شود .