و ارسطو مطرح بوده است ) آسایش و خوشی را اگر به میزان فردی بخواهیم در نظر بگیریم یک حساب دارد و به میزان اجتماع بخواهیم در نظر بگیریم‌ معنای دیگری دارد ، حتی افلاطون که خواسته است عدالت اخلاقی را تعریف‌ بکند از عدالت اجتماعی شروع کرده است ، یعنی در واقع عدالت اجتماعی را مقیاس عدالت فردی قرار داده است . در مسئله آسایش فردی می‌شود حساب‌ کرد که یک فرد در گذشته آسایشش چه مقدار بود و الان چه مقدار است ، اما اگر آسایش جامعه را بخواهیم حساب کنیم . مقیاسش آسایش فرد فرد نیست‌ . یک وقت آسایش جامعه اقتضا می‌کند عدم آسایش یک طبقه از اجتماع را ، مثلا آسایش جامعه اقتضا می‌کند که گروهی سرباز باشند و بروند به میدان‌ جنگ و رنج ببرند و کشته شوند پس آسایش اجتماعی هم به مقیاس عدالت‌ باید سنجیده شود ، آسایش فرد که محل بحث نیست ، بلکه منظور اینها از آسایش اجتماعی است .
بحثی هست ، راجع به کمال و سعادت و آسایش ، در این کتاب آسایش را مقیاس کمال گرفته است [ در صورتیکه اینجور نیست ] .
سعادت چیست ؟ ارسطو سعادت را یکجور تعریف کرده است و معیار اخلاق‌ را سعادت قرار داده و سعادت از نظر او یعنی میانه روی ، افلاطون معیار اخلاق را کمال دانسته است . در کتب فلاسفه اسلامی این دوتا را به یک اصل‌ بر گردانده‌اند و این یک نکته اساسی هم هست که سعادت از کمال جدا ناشدنی است . در فلسفه جدید هم این دو از هم تفکیک می‌شود مخصوصا در فلسفه کانت که می‌گوید : انسان باید کمالجو باشد نه سعادت‌جو گوئی‌ سعادتجوئی را اخلاق نمی دانند ، و آنرا چیزی شبیه تن پروری به شمار می‌آورند ، شخصی که ایثار می‌کند لذت و آسایشی کسب نمی کند لذا سعادتی‌ بدست نمی آورد ولی کمال تحصیل می‌کند ، اگر آسایش را به معنائی که اینها می‌گویند مقیاس قرار دهیم جامعه ایثارگر را نباید متکامل بدانیم [ چون‌ آسایشی کسب نمی کند ] و افراد ایثارگر را نباید افراد کمال یافته تلقی‌ کنیم [١] .

[١] اشکال : آنها آن بعدی از وجودشان قوی شده که آسایش برای آنها مفهوم دیگری پیدا کرده است . جواب : اگر آسایشش مفهوم دیگری پیدا کرده پس هیچ کمال نیست یکی از خوردن لذت می‌برد و دیگری از کشته شدن ، پس این چه کمالی شد ؟ این نظیر آن حرفی است که بعضی ندانسته به ائمه ( ع ) نسبت می‌دهند ، می‌گویند : امام حسین ( ع ) اصلا بچه‌اش را دوست نداشت ، اگر دوست نداشت پس فدا کردنش در کربلا چه ارزشی داشت ؟ پس کسی که ایثار می‌کند معنایش این‌ نیست که آسایشش را فدا نکرده است مسئله اینکه آیا از خود ایثار لذت‌ می‌برد یا نمی برد ، مسئله‌ایست که یک وقت صحبتش را کردیم گفتیم : دو جور است ، یک وقت خود لذت هدف است ، یک وقت نه ، انسان عاشق یک‌ هدف است بدون اینکه لذت بردن هدفش باشد ولی لذت می‌برد ، نظیر مسأله‌ مادر و فرزند است ، بدون شک مادر از خدمتی که به فرزند می‌کند لذت‌ می‌برد ولی او به بچه به چشم یک وسیله نگاه نمی کند ، نه : او حتی برای‌ بچه رنج هم می‌برد ولی در عین حال از رسیدگی به او لذت هم می‌برد ، پس دو مسئله است و اینها نباید با هم اشتباه شود .